Trang chủ Sapiens: Lược Sử Loài Người

Sapiens: Lược Sử Loài Người

,
5.0 / 5.0
Bạn thích cuốn sách này tới mức nào?
Chất lượng của file scan thế nào?
Xin download sách để đánh giá chất lượng sách
Chất lượng của file tải xuống thế nào?
Sapiens, đưa chúng ta vào một chuyến đi kinh ngạc qua toàn bộ lịch sử
loài người, từ những gốc rễ tiến hóa của nó đến thời đại của chủ nghĩa
tư bản và kỹ thuật di truyền, để khám phá tại sao chúng ta đang trong
những điều kiện sinh sống hiện tại.



Sapiens tập trung vào các quá trình quan trọng đã định hình loài người
và thế giới quanh nó, chẳng hạn như sự ra đời của sản xuất nông nghiệp,
việc tạo ra tiền, sự lan truyền của những tôn giáo, và sự nổi lên của
những nhà nước quốc gia. Không giống như những quyển sách khác cùng
loại, Sapiens đã có một lối tiếp cận liên ngành học, bắc cầu qua những
khoảng cách giữa lịch sử, sinh học, triết học và kinh tế theo một lối
trước đây chưa từng có. Hơn nữa, lấy cả quan điểm vĩ mô và vi mô,
Sapiens không chỉ đề cập đến những gì đã xảy ra và tại sao, mà còn đi
sâu vào việc những cá nhân trong lịch sử đó đã cảm nhận nó như thế nào.



Câu hỏi lớn và sâu sắc của Harari là: chúng ta thực sự muốn gì? Có cách
nào để đạt được hạnh phúc cho con người chúng ta, hoặc thậm chí liệu
chúng ta có biết được nó là gì hay không? Trong cốt lõi của nó, Sapiens
biện luận rằng chúng ta không biết về bản thân chúng ta, huống chi biết
được những nhu cầu của những loài sinh vật khác. Chúng ta đã quá thường
xuyên bị những tưởng tượng hư cấu của chúng ta lừa dối. Lịch sử cũng là
một hư cấu, nhưng một hư cấu đã được kiềm chế bởi thực tại và biện luận:
một hình thức của huyền thoại – một hư cấu hữu ích – khiến nó có thể
mang lại sự giác ngộ của sự tự biết chính mình.



“Tôi khuyến khích tất cả chúng ta, dẫu có những tin tưởng tín ngưỡng
nào, để đặt câu hỏi về những thuật kể cơ bản về thế giới chúng ta, để
nối những phát triển ngày xưa với những quan tâm ngày nay, và để không
sợ hãi những vấn đề tranh luận” (Yuval Noah Harari)
***

Yuval Noah Harari
là một nhà sử học người Israel và là giáo sư Khoa Lịch sử tại Đại học
Hebrew Jerusalem. Ông là tác giả của các cuốn sách bán chạy thế giới Sapiens: Lược sử loài người (2014), Homo Deus: Lược sử tương lai (2016) và 21 bài học cho thế kỷ 21 (2018). Bài viết của ông xoay quanh ý chí tự do, ý thức và trí thông minh.



Các ấn phẩm ban đầu của Harari dành nhiều sự quan tâm đến những gì được
ông mô tả là "cuộc cách mạng nhận thức" xảy ra cách đây khoảng 50.000
năm, khi Homo sapiens thay thế đối thủ Neanderthal, phát triển các kỹ
năng ngôn ngữ, tạo ra một xã hội có cấu trúc, và trở thành động vật ăn
thịt đầu bảng, được hỗ trợ bởi cuộc cách mạng nông nghiệp và được tăng
tốc bởi phương pháp khoa học và cơ sở lý luận đã cho phép con người tiếp
cận gần như làm chủ môi trường của họ.



Những cuốn sách gần đây của ông thận trọng hơn, và nghiên cứu các hậu
quả của một thế giới công nghệ sinh học tương lai nơi sinh vật thông
minh bị vượt qua bởi những sáng tạo của chính họ; ông đã nói Homo
sapiens như chúng ta biết chúng sẽ biến mất trong một thế kỷ hoặc lâu
hơn".

 
Mời các bạn đón đọc Sapiens: Lược Sử Loài Người của tác giả Yuval Noah Harari.
Năm:
2017
Nhà xuát bản:
NXB Thời Đại
Ngôn ngữ:
vietnamese
File:
PDF, 11,82 MB
Tải vè (pdf, 11,82 MB)

Có thể bạn quan tâm Powered by Rec2Me

 

Từ khóa thường sử dụng nhất

 
0 comments
 

To post a review, please sign in or sign up
Bạn có thể để lại bình luận về cuốn sách và chia sẻ trải nghiệm của bản thân. Những người đọc khác luôn thấy hứng thú với ý kiến của bạn về quyueenr sách bạn đã đọc. Dù bạn có yêu sách hay không, nếu bạn chia sẻ suy nghĩ chân thành và chi tiết thì mọi người có thể tìm thấy cuốn sách phù hợp với họ.
1

Idaho

Năm:
2017
Ngôn ngữ:
english
File:
MOBI , 465 KB
0 / 0
2

Sapiens: Lược Sử Loài Người

Năm:
2017
Ngôn ngữ:
vietnamese
File:
EPUB, 7,46 MB
5.0 / 5.0
SAPIENS – LƯỢC SỬ LOÀI NGƯỜI

Tác giả
Dịch giả
Số trang
Năm
Phát hành
Nxb
Soát
Hình màu

Yuval Noah Harari
Nguyễn Thuỷ Chung
548 trang
2017
Omega Plus
Tri Thức
Bọ Cạp, Thái Dương
Tonard
✪

tve-4u tháng 5, 2020

Yuval Noah Harari (1976)
Nhà nghiên cứu lịch sử Israel. Ông nhận bằng Tiến sỹ của Đại
học Oxford năm 2002, hiện là giảng viên Khoa Lịch sử, Đại học
Hebrew ở Jerusalem.
Ông chuyên nghiên cứu về lịch sử thế giới, lịch sử thời trung cổ
và lịch sử quân sự. Hiện nay, ông quan tâm nghiên cứu những vấn
đề lớn mang tính khái quát về mối quan hệ giữa lịch sử và sinh học.
Các cuốn sách được xuất bản của ông được đón nhận nồng nhiệt ở
các nước trên thế giới, tạo nên nhiều hứng thú cũng như tranh cãi
cho độc giả.

LỜI CẢM ƠN
Trong ấn bản mới này của cuốn Sapiens – Lược sử loài người,
chúng tôi đã có một số hiệu chỉnh về nội dung với sự tham gia, đóng
góp của các thành viên Cộng đồng đọc sách Tinh hoa. Xin trân trọng
cảm ơn ý kiến đóng góp tận tâm của các quý độc giả, đặc biệt là ông
Nguyễn Hoàng Giang, ông Nguyễn Việt Long, ông Đặng Trọng Hiếu
cùng những người khác. Mong tiếp tục nhận được sự quan tâm và
góp ý từ độc giả.
Công Ty Cổ Phần Sách Omega Việt Nam

LỜI TÁC GIẢ
(cho ấn bản tiếng Anh năm 2019)

Đã 10 năm trôi qua kể từ ngày tôi đặt bút viết cuốn Sapiens và
bản tiếng Anh của cuốn sách này đã ra mắt cũng được gần 5 năm
rồi. Tôi nghĩ giờ là lúc nên cập nhật bản thảo một chút, vì vài lý do
sau:.
Thứ nhất, nghiên cứu khoa học trong các lĩnh vực liên quan đã
có bước tiến đáng kể trong mấy năm gần đây
Thứ hai, suốt những năm vừa qua, đã có rất nhiều sự kiện xảy ra
trên thế giới, cả về chính trị và công nghệ.
Thứ ba, Sapiens vẫn là một cuốn sách bán chạy, và sức ảnh
hưởng về mặt văn hóa và chính trị của nó vẫn không ngừng gia
tăng.
Do đó, tôi thấy mình nên cập nhật một số đoạn trong cuốn
Sapiens, ví dụ như phần nội dung về trí tuệ nhân tạo và chủ nghĩa
dân tộc, vốn rất hợp lý hồi 5 hay 10 năm trước nhưng nay đều đã
trở nên lỗi thời. Và khi viết lại nội dung các phần đó, chúng ta có cơ
hội cập nhật thêm về th; ông tin và trau chuốt hơn về văn phong.
Ngoài ra, khi viết Sapiens, tôi đã không lường được mức tác
động sâu rộng của nó, và để đảm bảo sự ngắn gọn, tôi đã hạn chế

tối thiểu số chú thích cho vào cuốn sách này. Khá nhiều thông tin
được đưa ra mà không có bất kỳ nguồn dữ liệu liên quan nào để tra
cứu. Lúc đó, lựa chọn cách chú giải như vậy dường như rất có lý,
song giờ tôi lại hối tiếc. Có đến hàng triệu người trên thế giới coi
Sapien là nguồn tham khảo thông tin về lịch sử loài người nhưng họ
không biết cách chứng thực những sự kiện trong sách, cũng như tìm
thêm tài liệu về sự việc họ thấy hứng thú . Vậy nên mới đây tôi đã
yêu cầu trợ lý nghiên cứu của mình biên soạn lại một danh sách tài
liệu tham khảo đầy đủ hơn cho phiên bản trực tuyến cuốn Sapiens
sẽ được xuất bản trên trang web của chúng tôi vào mùa xuân năm
2019. Tôi không có ý định cập nhật vào bản sách giấy bởi toàn bộ
danh sách tài liệu tham khảo có thể dài hàng chục thậm chí hàng
trăm trang, thay vào đó, tôi muốn thêm vào bản in một địa chỉ trang
web nhằm giúp độc giả có nhu cầu dễ dàng tìm thấy.
Nhìn chung, các điểm chỉnh sửa trong bản in này là không quá
nhiều và hầu như ít quan trọng. Để đảm bảo số trang và phần mục
lục không thay đổi, tôi đã vô cùng cẩn trọng với mỗi câu chữ thêm
vào cũng như với các dòng lược bớt, và tổng số dòng trên từng
trang vẫn được giữ nguyên. Nếu tôi có tính toán sơ suất chỗ nào
dẫn tới số trang và mục lục thay đổi, kính mong quý độc giả hãy cho
tôi được biết, tôi luôn có thể lược bỏ hoặc thêm vào một vài chữ
nữa.
Về mặt quảng bá, tôi không khuyến khích việc công bố các thay
đổi này, nên tránh việc giới thiệu các bản in sau này như một phiên
bản có cập nhật chỉnh sửa , bởi việc đó sẽ dẫn đến những kỳ vọng

thiếu thực tế và bị thổi phồng nơi độc giả. Ban đầu, tôi có ý viết lại
một cách bao quát hơn và có thể thêm vào một lời tựa mới, song
cuối cùng tôi quyết định làm ngược lại. Có lẽ một ngày nào đó tôi sẽ
làm như vậy, bởi ý tưởng ấy đòi hỏi tôi phải nghiên cứu nhiều hơn
nữa, thậm chí viết lại toàn bộ cuốn sách.
Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi hay bình luận gì , vui lòng liên hệ với
tôi.

Trong kí ức kính yêu về cha tôi, Shlomo Harari

MỐC SỰ KIỆN THEO DÒNG THỜI GIAN
Vật chất và năng lượng xuất hiện. Khởi đầu
13.5 tỉ năm trước của Vật lý. Các nguyên tử và phần tử xuất
hiện. Khởi đầu của Hoá học.
4.5 tỉ năm trước Trái Đất hình thành.
3.8 tỉ năm trước

Các sinh vật xuất hiện. Khởi đầu của Sinh
học.

6 triệu năm trước Ngoại tổ gần nhất của con người và tinh tinh.
2.5 triệu năm Sự tiến hoá của chi Homo ở châu Phi. Công
trước cụ đá đầu tiên.
2 triệu năm trước

Từ châu Phi con người tỏa ra lục địa Á-Âu.
Sự tiến hoá của các loài người khác nhau.

500.000 năm Người Neanderthal phát triển ở châu Âu và
trước Trung Đông.
300.000 năm
Lửa được dùng trong sinh hoạt.
trước
200.000 năm
Homo sapiens phát triển ở Đông Phi.
trước
Cách mạng Nhận thức. Sự trỗi dậy của ngôn
70.000 năm
ngữ tưởng tượng. Khởi đầu của Lịch sử.
trước
Sapiens tỏa ra từ châu Phi.
45.000 năm Sapiens đặt chân đến châu Úc. Động vật lớn
trước châu Úc tuyệt chủng.
30.000 năm
Người Neanderthal tuyệt chủng.
trước
16.000 năm Sapiens đặt chân đến châu Mỹ. Động vật lớn

trước châu Mỹ tuyệt chủng.
13.000 năm Homo floresiensis tuyệt chủng. Homo sapiens
trước là loài người duy nhất còn sót lại.
12.000 năm Cách mạng Nông nghiệp. Cây trồng và vật
trước nuôi. Công cuộc định cư lâu dài.
5.000 năm trước

Những vương quốc đầu tiên, chữ viết và tiền
bạc. Tôn giáo đa thần.

4.250 năm trước Đế chế đầu tiên – Đế chế Akkad của Sargon.
Phát minh ra tiền xu – loại tiền tệ phổ biến. Đế
chế Ba Tư – một trật tự chính trị phổ quát “vì
2.500 năm trước lợi ích của tất cả con người”. Phật giáo ở Ấn
Độ – một chân lý phổ quát “để giải thoát
chúng sinh khỏi đau khổ”.
2.000 năm trước

Vương triều nhà Hán ở Trung Hoa. Đế chế La
Mã ở Địa Trung Hải. Ki-tô giáo.

1.400 năm trước Hồi giáo
Cách mạng Khoa học. Nhân loại thừa nhận
sự ngu dốt và bắt đầu đạt được sức mạnh
chưa từng có. Người châu Âu bắt đầu chinh
500 năm trước
phục châu Mỹ và các đại dương. Toàn bộ
hành tinh trở thành một đấu trường lịch sử
duy nhất. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản.
Cách mạng Công nghiệp. Gia đình và cộng
đồng được thay thế bằng chính quyền và thị
200 năm trước
trường. Sự tuyệt chủng trên diện rộng của
động thực vật.
Hiện tại Con người vượt qua ranh giới Trái đất. Vũ khí
hạt nhân đe dọa sự sống còn của nhân loại.
Các sinh vật ngày càng được định hình nhờ

thiết kế thông minh thay vì nhờ chọn lọc tự
nhiên.
Thiết kế thông minh có trở thành nguyên tắc
Tương lai của sự sống? Homo sapiens sẽ bị thay thế
bằng siêu nhân?

Phần 1
CÁCH MẠNG NHẬN THỨC

Hình 1. Một dấu tay con người có niên đại từ 30.000 năm trước trên tảng đá ở hang ChauvetPont-d’Arc miền Nam nước Pháp. Ai đó muốn nói rằng: “Tôi từng ở đây!”

1
MỘT ĐỘNG VẬT KHÔNG NỔI TRỘI

Khoảng 13,5 tỉ năm trước, vật chất, năng lượng, thời gian và
không gian được hình thành trong một sự kiện gọi là Big Bang (Vụ
nổ Lớn). Câu chuyện về những đặc tính cơ bản này của vũ trụ
chúng ta được gọi là Vật lý.
Khoảng 300.000 năm sau khi xuất hiện, vật chất và năng lượng
bắt đầu hợp nhất tạo thành các cấu trúc phức tạp, gọi là những
nguyên tử, sau đó chúng kết hợp thành những phân tử. Câu chuyện
của các nguyên tử, phân tử và những tương tác giữa chúng được
gọi là Hoá học.
Khoảng 3,8 tỉ năm trước, trên một hành tinh được gọi là Trái đất,
một số phân tử nhất định đã kết hợp tạo thành những cấu trúc đặc
biệt lớn và phức tạp, được gọi là các sinh vật. Câu chuyện về các
sinh vật được gọi là Sinh học.
Khoảng 70.000 năm trước đây, các sinh vật thuộc loài Homo
sapiens bắt đầu hình thành một cấu trúc thậm chí còn tinh vi hơn gọi
là văn hoá. Quá trình phát triển văn hoá này của con người được gọi
là Lịch sử.

Có ba cuộc cách mạng quan trọng định hình tiến trình lịch sử:
Cách mạng Nhận thức đã khởi động lịch sử cách đây khoảng
70.000 năm. Cách mạng Nông nghiệp đã tăng tốc lịch sử vào
khoảng 12.000 năm trước đây. Còn Cách mạng Khoa học, mới bắt
đầu cách đây 500 năm, biết đâu sẽ kết thúc lịch sử và bắt đầu một
thứ gì đó hoàn toàn khác biệt. Cuốn sách này kể câu chuyện về việc
ba cuộc cách mạng đó đã tác động đến loài người và những sinh vật
cùng sống với họ ra sao.
*
Loài người đã có mặt từ lâu trước khi có lịch sử. Động vật gần
giống với con người hiện đại xuất hiện lần đầu khoảng 2,5 triệu năm
trước. Nhưng qua rất nhiều thế hệ, chúng chẳng có gì nổi trội hơn
so với vô số các sinh vật khác cùng chia sẻ môi trường sống với
mình.
Nếu lặn lội ngược về Đông Phi 2 triệu năm trước, có lẽ bạn sẽ
bắt gặp những cảnh tượng quen thuộc của những loài giống như
con người: những bà mẹ lo lắng ôm ấp đứa con nhỏ của mình bên
đám trẻ em vô tư chơi đùa trong bùn đất; đám thanh niên hiếu thắng
chống lại những định kiến của xã hội còn những cụ già mệt mỏi chỉ
muốn sống trong yên bình; những đấng mày râu ưỡn ngực cố gây
ấn tượng với những bóng hồng xung quanh, trong khi bà chủ gia
đình thông thái đã chứng kiến tất cả những chuyện này. Những con
người tối cổ này yêu thương, chơi đùa, kết bạn thân thiết và đấu
tranh cho địa vị và quyền lực – nhưng vẫn giống hệt như những loài
tinh tinh, khỉ đầu chó và voi. Họ chẳng có gì quá đặc biệt. Không có

ai, kể cả con người, có bất cứ ý niệm mơ hồ nào về việc con cháu
của họ một ngày nào đó sẽ dạo bước trên Mặt trăng, phân tách các
nguyên tử, hiểu được mã di truyền và viết sách lịch sử. Điều quan
trọng nhất cần biết về con người thời tiền sử rằng đây là những
động vật bình thường như bao loài khác, với tác động của họ lên
môi trường chẳng hơn gì các loài khỉ đột, đom đóm hoặc sứa.
Các nhà sinh học phân chia sinh vật thành các loài. Động vật
được cho là cùng loài nếu chúng có xu hướng giao phổi với nhau,
sinh con hữu thụ.” Ngựa và lừa có cùng một tổ tiên gần gũi và có
chung nhiều đặc điểm về thể chất. Nhưng chúng lại tỏ ra ít quan tâm
về tính dục với nhau. Chúng sẽ ghép đôi nếu bị bắt buộc – nhưng
con cái của chúng, được gọi là la, sẽ không có khả năng sinh sản.
Do đó, các đột* biến ADN ở loài lừa không bao giờ có thể truyền
sang loài ngựa hoà ngược lại. Vì thế hai loài động vật trên được coi
là hai loài tách biệt đi theo những con đường tiến hoá riêng. Ngược
lại, chó mặt xệ và chó tai cụp có thể trông rất khác nhau, nhưng
chúng lại cùng loài, chia sẻ chung cái kho ADN. Chúng sẽ vui vẻ
ghép đôi, con của chúng sẽ lớn lên và ghép đôi được với các con
chó khác, tạo ra nhiều hậu duệ hơn.
Các loài tiến hoá từ một tổ tiên chung được tập hợp lại thành một
“chi”. Sư tử, hổ, báo và báo đốm là các loài khác nhau trong chi
Panthera. Các nhà sinh học đặt cho mỗi loài sinh vật một cái tên
Latin gồm hai phần, tên chi rồi đến tên loài. Sư tử, ví dụ, được gọi là
Panthera leo, tức loài leo thuộc chi Panthera. Có lẽ, tất cả những ai
đọc cuốn sách này đều thuộc về Homo sapiens – loài sapiens (tinh

khôn) của chi Homo (người).
Tới lượt các chi lại được nhóm thành các họ, chẳng hạn như họ
mèo (sư tử, báo gepa, mèo nhà), họ chó (chó sói, cáo, chó rừng) và
họ voi (voi, voi ma-mút, voi răng kiếm). Mọi thành viên của một họ
lần theo dòng dõi của mình ngược về một bà tổ hoặc ông tổ. Ví dụ,
tất cả loài mèo, từ con mèo nhà nhỏ nhất đến những con sư tử hung
dữ nhất, có chung một tổ tiên là loài mèo sống cách đây khoảng 25
triệu năm trước.
Homo sapiens cũng vậy, thuộc về cùng một họ. Thực tế vô vị này
đã từng là một trong những bí mật được giữ kín nhất trong lịch sử.
Từ khá lâu, Homo sapiens thích coi mình tách biệt với các loài động
vật, một đứa trẻ mồ côi bị tước mất gia đình, thiếu anh chị em ruột
hoặc anh chị em họ, và quan trọng nhất là không có cha mẹ. Nhưng
đó không phải sự thật. Dù thích hay không, chúng ta đều là thành
viên của một gia đình lớn và đặc biệt ổn ào, gọi là vượn loại lớn. Họ
hàng gần nhất của chúng ta bao gồm tinh tinh, khỉ đột và đười ươi.
Tinh tinh là loài gần nhất. 6 triệu năm trước đây, một con vượn cái
có hai con gái. Một trở thành tổ tiên của loài tinh tinh, một là bà
ngoại của chúng ta.
Những bí mật được giấu kín
Homo sapiens đã giữ kín một bí mật thậm chí còn đáng lo hơn.
Chúng ta không chỉ có những người anh em họ man rợ mà từng có
lúc, loài người còn có một vài anh chị em khác. Chúng ta luôn tự cho
rằng mình là những con người duy nhất, bởi vì trong 10.000 năm trở

lại đây, chúng ta đã thực sự là loài người duy nhất tồn tại. Song, ý
nghĩa thực sự của từ Con người là “một con vật thuộc chi Homo”, và
nó được dùng để chỉ nhiều loài khác thuộc chi này bên cạnh Homo
sapiens. Hơn nữa, như chúng ta sẽ thấy trong chương cuối cùng
của cuốn sách, trong tương lai không xa, chúng ta một lần nữa có
thể phải đối mặt với con người không phải sapiens. Để làm rõ điểm
này, tôi sẽ thường xuyên sử dụng thuật ngữ “Sapiens” để chỉ các
thành viên của loài Homo sapiens, trong khi dành riêng thuật ngữ
“con người” để chỉ tất cả các thành viên còn lại của chi Homo.

Hình 2. Các họ hàng thân thuộc của chúng ta, dựa theo hình ảnh phỏng đoán được tái tạo (từ
trái sang): Homo rudoltensis (Đông Phi); Homo erectus (Đông Á); và Homo neanderthalensis
(châu Âu và Tây Á). Tất cả họ đều là con người.

Con người bắt đầu tiến hoá ở Đông Phi khoảng 2,5 triệu năm
trước, từ một chi trước của loài vượn gọi là Australopithecus, có
nghĩa là “vượn cổ phương Nam”. Khoảng 2 triệu năm trước, một số

nam giới và nữ giới cổ đại đã rời bỏ quê hương để bắt đầu cuộc
hành trình xuyên qua và dừng lại định cư tại các khu vực Bắc Phi,
châu Âu và châu Á rộng lớn. Do môi trường sống trong các khu
rừng tuyết phủ của Bắc Âu yêu cầu những đặc tính di truyền khác
biệt so với các khu rừng nhiệt đới nóng bức của Indonesia, nên
quần thể người đã tiến hoá theo những hướng khác nhau. Kết quả
là tạo ra một số loài khác biệt, mỗi loài trong đó được các nhà khoa
học đặt cho cái tên Latin rất kêu.
Con người ở châu Âu và Tây Á đã tiến hoá thành Homo
neanderthalensis (“Người đến từ thung lũng Neander”), thường
được gọi đơn giản là “Neanderthal”. Neanderthal, đô con và lực
lưỡng hơn Sapiens chúng ta, đã thích nghi rất giỏi với khí hậu lạnh
của thời kỳ băng hà vùng Tây Á. Những khu vực xa hơn về phía
đông của châu Á là nơi tập trung đông đảo của nhóm Homo erectus,
“Người có dáng đứng thẳng”, sinh sống ở đó gần 2 triệu năm, là loài
người tồn tại lâu nhất từ trước tới nay. Kỷ lục này khó có thể bị phá
vỡ ngay cả với chính loài người chúng ta. Người ta hoài nghi là liệu
Homo sapiens có còn tồn tại trong 1.000 năm nữa kể từ bây giờ hay
không, cho nên 2 triệu năm thực sự là quá sức đối với chúng ta.
Trên đảo Java ở Indonesia, có Homo soloensis (“Người đến từ
thung lũng Solo”) sinh sống, loài người này được cho là phù hợp với
cuộc sống ở vùng nhiệt đới. Trên một hòn đảo nhỏ khác của
Indonesia là Flores, người cổ đại đã trải qua một quá trình thu nhỏ
lại. Những người đầu tiên đặt chân lên Flores khi mực nước biển
xuống thấp bất thường, và rất dễ dàng đi từ đất liền ra đảo. Khi biển

lại dâng lên, một số người bị mắc kẹt trên đảo, vốn rất nghèo tài
nguyên. Những người to lớn, cần nhiều thức ăn, chết đầu tiên.
Người nhỏ hơn dễ sống sót hơn nhiều. Trải qua nhiều thế hệ, người
dân Flores đã trở thành người lùn. Loài người độc đáo này, được
các nhà khoa học đặt tên là Homo floresiensis, đạt chiều cao tối đa
chỉ khoảng một mét và nặng không quá 25 kg. Tuy nhiên, họ có thể
chế tác các công cụ bằng đá, và thậm chí đôi khi vẫn có thể săn bắt
được một vài con voi trên đảo, dù rằng đây cũng là một dạng voi lùn,
cho có vẻ công bằng.
Năm 2010, một người anh em ruột thịt khác đã biến mất của loài
người được cứu thoát khỏi sự quên lãng, khi các nhà khoa học khai
quật hang Denisova ở Siberia phát hiện ra một phần xương ngón
tay hoá thạch. Phân tích gen đã cho thấy các ngón tay này thuộc về
một loài người chưa từng được biết đến trước đây, được đặt tên là
Homo denisova. Ai mà biết được còn bao nhiêu họ hàng của chúng
ta đang chờ đợi để được khám phá trong các hang động, trên các
đảo và trong những vùng khí hậu khác.
Trong khi con người đã phát triển ở châu Âu và châu Á, quá trình
tiến hoá ở Đông Phi cũng diễn ra không ngừng. Cái nôi của nhân
loại tiếp tục nuôi dưỡng nhiều loài mới, chẳng hạn như Homo
rudolfensis, “Người tới từ hổ Rudolf”, Homo ergaster, “Người lao
động”, và cuối cùng là loài người chúng ta ngày nay, được chúng ta
đặt tên một cách không khiêm tốn là Homo sapiens, “Người tinh
khôn”.
Những thành viên của một số loài kể trên có vóc dáng rất to lớn,

còn số khác lại rất nhỏ. Một số là những thợ săn đáng sợ và số khác
lại trở thành chuyên gia hái lượm. Một số nhóm chỉ sống trên một
hòn đảo duy nhất, trong khi nhiều nhóm lại chinh phục toàn bộ các
châu lục. Nhưng tất cả bọn họ đều thuộc về chi Homo. Tất cả họ
đều là con người.
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng các loài này đã được
sắp xếp theo một đường thẳng đi lên, với việc ergaster tiến hoá
thành erectus, erectus lại tiến hoá thành Neanderthal, và
Neanderthal tiến hoá thành chúng ta. Mô hình tuyến tính này tạo ra
ấn tượng nhầm lẫn rằng tại bất kỳ thời điểm nào cũng chỉ có một
loài người trên Trái đất, và rằng tất cả các loài trước đó là những
phiên bản lỗi thời của chúng ta. Sự thật là từ khoảng 2 triệu năm
trước cho đến khoảng 10.000 năm trở lại đây, tại cùng một thời
điểm, thế giới là ngôi nhà của một số loài người. Tại sao lại không?
Ngày nay có nhiều loài cáo, gấu và lợn. Trái đất của 100 thiên niên
kỷ trước đã in dấu chân của ít nhất sáu loài người khác nhau. Sự
độc quyền hiện tại của chúng ta, chứ không phải của đa loài trong
quá khứ là điều kỳ dị và có lẽ là tội ác. Như chúng ta sẽ sớm thấy,
Sapiens chúng ta có các lý do hợp lý để kiềm chế kí ức về những
người anh em ruột thịt của mình.
Cái giá của tư duy
Mặc dù có nhiều sự khác biệt, nhưng tất cả các loài người đều
cùng chung một số đặc tính rõ nét. Đáng chú ý nhất, con người có
bộ não cực lớn so với các loài động vật khác. Động vật có vú nặng

60 kg có kích thước não trung bình là 200 cm³. Những nam giới và
nữ giới xuất hiện đầu tiên vào khoảng 2,5 triệu năm trước đã có bộ
não khoảng 600 cm³. Bộ não trung bình của Sapiens hiện đại có
kích thước vào khoảng 1.200-1.400 cm³. Bộ não của Neanderthal
thậm chí còn lớn hơn.
Quá trình tiến hoá chọn lọc những bộ não lớn hơn với chúng ta là
điều dường như không cần phải bàn cãi. Chúng ta say mê trí thông
minh bậc cao của mình đến mức cho rằng sức mạnh não bộ càng
lớn càng tốt. Nhưng nếu vậy, họ nhà mèo cũng sẽ sinh ra những
con mèo biết làm toán. Tại sao chỉ mỗi chi Homo trong toàn bộ thế
giới động vật có được bộ óc lớn tới như vậy?
Thực tế là một bộ não khổng lồ giống như một ống cống vĩ đại
hút cạn năng lượng của cơ thể. Thật không dễ dàng để mang nó,
đặc biệt khi được bọc kín trong một hộp sọ lớn. Tiếp nhiên liệu cho
não còn khó khăn hơn. Ở Homo sapiens, bộ não chiếm khoảng 23% tổng trọng lượng cơ thể, nhưng nó sử dụng tới 25% năng lượng
của cơ thể khi cơ thể ở trạng thái nghỉ ngơi. Để so sánh, bộ não của
các loài vượn khác chỉ đòi hỏi có 8% năng lượng trong thời gian
nghỉ ngơi. Người cổ đại phải trả giá cho bộ não lớn của họ theo hai
cách. Thứ nhất, họ mất nhiều thời gian hơn để tìm thức ăn. Thứ hai,
cơ bắp của họ bị teo lại. Giống như việc chính phủ hướng ngân
sách tư quốc phòng sang giáo dục, con người cũng hướng năng
lượng từ bắp tay đến tế bào thần kinh. Khó có thể khẳng định rằng
cuộc đổi chác này là một chiến lược tồn tại tốt trên đồng cỏ. Một con
tinh tinh không thể giành chiến thắng khi tranh luận với một Homo

sapiens, nhưng một con vượn có thể xé xác bạn giống như một con
búp bê vải.
Ngày nay, bộ não lớn của chúng ta là một món hời, bởi vì chúng
ta có thể sản xuất ra xe hơi và súng, những thứ cho phép chúng ta
di chuyển nhanh hơn nhiều so với tinh tinh, và bắn chúng từ một
khoảng cách an toàn thay vì đấu trực tiếp. Nhưng xe hơi và súng là
những sản phẩm hiện đại. Trong hơn 2 triệu năm, mạng lưới nơron
của con người tiếp tục phát triển không ngừng, nhưng ngoài một số
thứ như dao bằng đá và gậy vót nhọn, con người chẳng có gì nhiều
để khoe khoang. Vậy điều gì đã thúc đẩy sự tiến hoá của bộ não
khổng lồ của con người trong suốt 2 triệu năm đó? Thành thật mà
nói, chúng ta không biết.
Một điểm riêng biệt nữa của con người là chúng ta đứng thẳng
trên hai chân. Nhờ đứng lên, ta có thể rà quét các đồng cỏ để săn
bắt hoặc phát hiện kẻ thù dễ dàng hơn, và đôi tay khi không còn cần
thiết cho vận động thì được tự do làm những việc khác, như ném đá
hoặc ra hiệu. Đôi bàn tay có thể làm được nhiều việc hơn thì người
chủ của chúng càng thành công hơn, vì vậy áp lực tiến hoá khiến
các dây thần kinh và cơ bắp tinh chỉnh tập trung ngày càng nhiều
vào lòng bàn tay và ngón tay. Kết quả là con người có thể thực hiện
các nhiệm vụ rất phức tạp với đôi bàn tay của mình. Đặc biệt, họ có
thể chế tác và sử dụng các công cụ tinh vi. Bằng chứng đầu tiên về
việc này xuất hiện vào khoảng 2,5 triệu năm trước, và đây là những
tiêu chí mà các nhà khảo cổ nhận biết được về sự tồn tại của con
người cổ đại.

Song, đi thẳng có nhược điểm của nó. Tổ tiên loài linh trưởng
của chúng ta có bộ xương phát triển trong hàng triệu năm giúp họ đi
bằng bốn chân và có một cái đầu tương đối nhỏ. Khi điều chỉnh
sang dáng đứng thẳng là một thách thức khá lớn, đặc biệt khi bộ
khung xương phải hỗ trợ một hộp sọ cực lớn. Loài người đã phải trả
giá cho việc có được tầm nhìn cao và bàn tay khéo léo bằng các
bệnh đau lưng và vôi hoá đốt sống cổ.
Phụ nữ còn phải trả giá đắt hơn. Dáng đi thẳng làm cho hông hẹp
lại, chèn ép đường sinh – và điều này xảy ra khi mà đầu của trẻ sơ
sinh ngày càng trở nên lớn hơn. Chết khi sinh nở đã trở thành một
mối nguy hiểm lớn đối với phụ nữ. Những phụ nữ sinh non, khi não
và đầu của trẻ sơ sinh vẫn còn tương đối nhỏ và mềm, thì có sức
khỏe tốt hơn và cơ hội sống sót để có thêm con. Chọn lọc tự nhiên
do đó ủng hộ việc sinh non. Và quả thực so với các động vật khác,
con người được sinh sớm, khi nhiều bộ phận quan trọng vẫn còn
chưa phát triển. Một con ngựa con có thể đứng dậy ngay sau khi
được sinh ra; một con mèo con có thể tự kiếm ăn khi chỉ mới một vài
tuần tuổi. Còn những đứa trẻ sơ sinh thì bất lực, phụ thuộc nhiều
năm vào bố mẹ để nhận sự nuôi dưỡng, bảo vệ và giáo dục.
Thực tế này đã đóng góp rất nhiều cho các năng lực mang tính
xã hội kỳ diệu của loài người và các vấn đề xã hội chỉ mình nó có.
Một bà mẹ đơn độc khó có thể kiếm đủ thức ăn cho mình và con cái
khi chúng đang cần được chăm bẵm. Nuôi con đòi hỏi sự giúp đỡ
liên tục từ các thành viên khác trong gia đình và hàng xóm. Cả một
bộ tộc phải cùng chung sức nuôi dưỡng một con người. Do đó, tiến

hoá ủng hộ những ai có thể hình thành các mối quan hệ xã hội chặt
chẽ. Ngoài ra, do con người được sinh ra khi chưa phát triển hoàn
thiện, nên họ có thể được giáo dục và xã hội hoá ở một mức độ lớn
hơn nhiều so với bất kỳ động vật nào. Hầu hết bào thai của động vật
có vú giống như đất nung đã tráng men trong lò, mọi nỗ lực ép vào
khuôn sẽ làm xước hoặc phá hỏng chúng. Còn bào thai người giống
như thủy tinh nóng chảy trong lò. Có thể xe chúng thành sợi, kéo dài
và định hình dễ dàng đến ngạc nhiên. Đó là lý do mà hôm nay chúng
ta có thể giáo dục con cái trở thành một tín đồ Ki-tô hay Phật giáo,
theo tư bản hay chủ nghĩa xã hội, hiếu chiến hay yêu hòa bình.
*
Chúng ta giả định rằng với một bộ não lớn, khả năng sử dụng
công cụ, học tập đỉnh cao và hình thành các cấu trúc xã hội phức
tạp là những lợi thế to lớn. Dường như hiển nhiên là những đặc
điểm kể trên đã góp phần tạo nên loài động vật có sức mạnh nhất
trên Trái đất. Nhưng dù con người được hưởng tất cả những lợi thế
đó trong 2 triệu năm, trong khoảng thời gian đó họ vẫn là sinh vật
yếu đuối và ngoài rìa. Như vậy, dù có bộ não lớn và các công cụ
bằng đá sắc nhọn, nhưng con người cách đây 1 triệu năm luôn sống
trong sợ hãi bởi những kẻ săn mồi, hiếm khi săn bắt lớn, và sống
đơn độc chủ yếu bằng cách hái lượm cây cỏ, thu vét côn trùng, rình
rập động vật nhỏ, và ăn thịt thối rữa do các động vật ăn thịt mạnh
mẽ khác để lại.
Một trong những tác dụng phổ biến nhất của các công cụ bằng
đá thời kỳ đầu là để đập vỡ xương và lấy tủy. Một số nhà nghiên

cứu tin rằng đây là ưu thế ban đầu của chúng ta. Cũng như chim gõ
kiến chuyên moi côn trùng từ các thân cây, những con người đầu
tiên chuyên hút tủy từ xương. Tại sao lại là tủy? Vâng, giả sử bạn
quan sát những con sư tử đầy kiêu hãnh hạ gục và ngấu nghiến một
con hươu cao cổ. Bạn kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi chúng dùng
xong bữa. Nhưng vẫn chưa tới lượt bạn đâu, vì đầu tiên sẽ có các
con linh cẩu và chó rừng tới nhặt nhạnh thức ăn thừa, và bạn không
dám cạnh tranh với chúng. Chỉ sau khi chúng bỏ đi, bạn cùng cả
nhóm mới dám tiếp cận những gì còn sót lại, thận trọng nhìn xung
quanh và moi móc những mẩu còn ăn được.
Đây chính là chìa khoá để hiểu được lịch sử và tâm lý của chúng
ta. Vị trí của chi Homo trong chuỗi thức ăn, cho đến gần đây vẫn trụ
vững ở giữa. Trong hàng triệu năm, con người săn bắt những sinh
vật nhỏ hơn và thu thập tất cả những gì họ có thể, trong khi luôn bị
săn đuổi bởi những kẻ săn mồi lớn hơn. Chỉ 400.000 năm trước đây,
loài người mới bắt đầu săn thú lớn một cách thường xuyên, và chỉ
trong 100.000 năm vừa qua – với sự gia tăng của Homo sapiens –
con người mới nhảy lên đứng đầu chuỗi thức ăn.
Bước nhảy vọt ngoạn mục từ vị trí giữa lên đầu chuỗi thức ăn
mang đến những hệ quả to lớn. Các động vật ở đỉnh kim tự tháp,
như sư tử và cá mập, đạt được vị trí đó rất từ từ qua hàng triệu
năm. Điều này cho phép các hệ sinh thái có thể phát triển một cơ
chế tự kiểm soát và cân bằng để ngăn chặn sư tử và cá mập không
gây ra thiệt hại quá lớn. Khi sư tử trở nên hung dữ hơn, thì linh
dương cũng tiến hoá để chạy nhanh hơn, linh cẩu hợp tác tốt hơn,

và tê giác trở nên nóng tính hơn. Ngược lại, loài người lên tới đỉnh
nhanh tới mức các hệ sinh thái đã không có thời gian để điều chỉnh.
Hơn nữa, con người cũng thất bại trong việc tự điều chỉnh. Hầu hết
các loài ăn thịt hàng đầu của hành tinh là những sinh vật có kích
thước lớn. Hàng triệu năm thống trị đã làm chúng đầy tự tin. Homo
sapiens ngược lại giống như một tên độc tài trong nền “Cộng hòa
chuối”*. Cho tới gần đây, con người vẫn ở thế yếu trên đồng cỏ.
Chúng ta sợ hãi và lo lắng khôn nguôi về vị trí của mình, điều đó
khiến cho chúng ta độc ác và nguy hiểm gấp đôi. Nhiều tai ương
trong lịch sử, từ các cuộc chiến tranh chết chóc đến những thảm
họa sinh thái, đều là hậu quả của bước nhảy vọt tiến hoá quá vội
vàng này.
Một giống loài biết nấu nướng
Một bước quan trọng trên con đường tới đỉnh là sự thuần hoá
lửa. Một số loài người có thể thi thoảng đã sử dụng lửa khoảng
800.000 năm trước. Khoảng 300.000 năm trước, Homo erectus,
Neanderthal và tổ tiên của Homo sapiens đã sử dụng lửa hằng
ngày. Lửa đã cấp cho con người lúc đó nguồn ánh sáng và sự sưởi
ấm đầy tin cậy, cùng một thứ vũ khí lợi hại chống lại những con sư
tử đang rình mò. Không lâu sau đó, thậm chí con người có lẽ đã bắt
đầu dùng lửa để đốt cháy khu vực xung quanh một cách có chủ ý.
Một ngọn lửa được quản lý cẩn thận có thể biến nơi đầy những bụi
cây cằn cỗi không thể đi qua thành các đồng cỏ tươi tốt đầy tiềm
năng săn bắt. Ngoài ra, ngay khi lửa vừa tắt, con người Thời kỳ Đồ
đá có thể dạo bước giữa đống tro tàn, thu hoạch các con vật, hạt

cây và củ được nướng chín.
Nhưng tác dụng tuyệt nhất của lửa chính là nấu chín thức ăn.
Thực phẩm mà con người không thể tiêu hoá ở trạng thái tự nhiên –
như lúa mì, gạo và khoai tây – đã trở thành thức ăn chính trong chế
độ ăn uống của chúng ta nhờ nấu nướng. Lửa không chỉ thay đổi
tính chất hoá học của thực phẩm, nó còn làm thay đổi tính chất sinh
học. Việc nấu chín đã tiêu diệt vi trùng và ký sinh trùng vốn gây
nhiễm khuẩn thực phẩm. Con người cũng nhai và tiêu hoá các món
yêu thích cũ như trái cây, các loại hạt, côn trùng và thịt thối dễ dàng
hơn nếu chúng được nấu chín. Trong khi tinh tinh dành năm giờ một
ngày nhai thức ăn sống, con người chỉ cần một giờ là đủ cho thức
ăn đã nấu chín.
Sự xuất hiện của việc nấu nướng đã cho phép con người ăn
được nhiều loại thức ăn, tốn ít thời gian cho chuyện ăn uống, và
khiến răng trở nên nhỏ hơn còn ruột thì ngắn hơn. Một số học giả tin
rằng có một mối liên quan trực tiếp giữa sự xuất hiện của nấu
nướng với sự rút ngắn đường ruột và sự phát triển của bộ não con
người. Bởi cả hệ tiêu hoá dài và bộ não lớn đều tiêu thụ năng lượng
khủng khiếp, rất khó để dung hòa cả hai. Bằng cách rút ngắn ruột và
giảm tiêu thụ năng lượng, việc nấu nướng vô tình mở đường cho bộ
não to lớn của Neanderthal và Sapiens.
Lửa cũng đã mở ra bước ngoặt quan trọng đầu tiên giữa con
người và các loài động vật khác. Sức mạnh của hầu hết các loài
động vật phụ thuộc vào cơ thể của chúng: sức mạnh của cơ bắp,
kích thước của răng, bề rộng của sải cánh. Mặc dù chúng có thể lợi

dụng gió và dòng nước, nhưng chúng không thể kiểm soát các lực
lượng tự nhiên, và luôn bị hạn chế bởi thiết kế vật lý của mình. Ví dụ
như loài đại bàng có thể xác định các luồng nhiệt bốc lên từ mặt đất,
dang rộng đôi cánh khổng lồ của chúng và cho phép không khí nóng
nâng chúng lên. Tuy nhiên, đại bàng không thể kiểm soát vị trí của
luồng nhiệt, và năng lực mang vác tối đa của chúng tỉ lệ chặt chẽ với
sải cánh.
Khi con người thuần hoá được lửa, họ đã kiểm soát được một
sức mạnh có tiềm năng vô hạn và dễ sai khiến. Không như đại
bàng, con người có thể chọn khi nào và ở đâu để nhóm lửa, và họ
có thể sử dụng lửa cho bất kỳ nhiệm vụ nào. Quan trọng nhất, sức
mạnh của lửa không bị giới hạn bởi hình thức, cấu tạo hay sức
mạnh của cơ thể con người. Một người phụ nữ đơn độc với một
viên đá lửa hoặc cây gậy đang cháy dở có thể thiêu rụi toàn bộ một
khu rừng trong vài giờ. Việc thuần phục lửa là dấu hiệu của những
sự kiện sắp đến.
Người chăm sóc cho các anh em của chúng ta
Mặc dù nhận được lợi ích rất lớn từ lửa, nhưng 150.000 năm
trước con người vẫn là những sinh vật hèn mọn. Họ có thể xua đuổi
sư tử, sưởi ấm mình trong đêm lạnh, và thi thoảng đốt rừng. Song,
tính tổng tất cả các loài người, chắc có không quá 1 triệu người
sống giữa quần đảo Indonesia và bán đảo Iberia, một chấm nhỏ li ti
trên màn hình ra-đa sinh thái.
Loài người chúng ta, Homo sapiens, đã hiện diện trên thế giới,

nhưng cho đến lúc đó vẫn chỉ quanh quẩn trong một góc của châu
Phi. Chúng ta không biết chính xác ở đâu và khi nào động vật có thể
được phân loại thành Homo sapiens đầu tiên tiến hoá từ một số loại
hình trước đây của con người, nhưng hầu hết các nhà khoa học đều
đồng ý rằng khoảng 150.000 năm trước, Sapiens nhìn giống chúng
ta có lẽ đã cư ngụ tại Đông Phi. Nếu một trong số họ có mặt trong
một nhà xác hiện đại, các bác sĩ giải phẫu địa phương sẽ không
nhận thấy có gì đặc biệt. Nhờ lửa, họ đã có răng và hàm nhỏ hơn tổ
tiên mình, trong khi bộ não họ phát triển tối đa, bằng kích thước của
chúng ta.
Các nhà khoa học cũng đồng ý rằng khoảng 70.000 năm trước
đây, Sapiens từ Đông Phi đã lan sang bán đảo Ả-rập, và từ đó họ
nhanh chóng chiếm lĩnh toàn bộ vùng Á-Âu rộng lớn.
Khi Homo sapiens đặt chân tới Ả-rập, thì những giống người
khác đã cư ngụ ở phần lớn Á-Âu. Chuyện gì đã xảy ra với họ? Có
hai lý thuyết xung đột nhau. “Lý thuyết lai giống” đưa ra câu chuyện
về sự thu hút, tình dục và pha trộn. Khi những người nhập cư từ
châu Phi lan rộng khắp thế giới, họ đã giao phối với các cộng đồng
người khác, và con người ngày nay chính là kết quả của sự lai giống
này.
Ví dụ, khi Sapiens đến Trung Đông và châu Âu, họ đã gặp
Neanderthal. Những người này có cơ bắp hơn Sapiens, bộ não lớn
hơn, và đã thích nghi tốt hơn với khí hậu lạnh. Họ sử dụng công cụ
và lửa, là thợ săn giỏi, và dường như đã biết chăm sóc những thành
viên bệnh tật và ốm yếu. (Các nhà khảo cổ học đã phát hiện ra

những bộ xương của Neanderthal sống nhiều năm với những
khuyết tật thể chất nghiêm trọng, có bằng chứng là họ đã được
những họ hàng của mình chăm sóc). Neanderthal thường được vẽ
trong các bức tranh là “người hang động” tàn bạo và ngu ngốc điển
hình, nhưng bằng chứng gần đây đã làm quan niệm về họ thay đổi.
Theo lý thuyết lai giống, khi Sapiens tỏa rộng sang các vùng đất
của Neanderthal, Sapiens phối ngẫu với Neanderthal cho đến khi
hai quần thể sáp nhập. Nếu đây là giả thuyết đúng thì người Âu-Á
ngày nay không phải là Sapiens thuần chủng. Họ là sự kết hợp giữa
Sapiens và Neanderthal. Tương tự, khi Sapiens đặt chân tới Đông
Á, họ giao phối với người Erectus địa phương, do đó người Trung
Hoa và Hàn Quốc chính là sự kết hợp của Sapiens và Erectus.
Quan điểm đối lập, được gọi là “lý thuyết thay thế” lại kể một câu
chuyện rất khác – một sự không tương thích, ghê tởm, và thậm chí
cả diệt chủng. Theo lý thuyết này, Sapiens và những giống người
khác có các cấu tạo giải phẫu khác nhau, những thói quen ghép đôi
và thậm chí cả mùi cơ thể rất có thể cũng khác nhau. Có thể họ đã
có chút quan tâm về tình dục đối với giống người khác. Và thậm chí
nếu một chàng Romeo Neanderthal và một nàng Juliet Sapiens yêu
nhau thì họ cũng không thể tạo ra những đứa trẻ khỏe mạnh, vì tổ
hợp gen khác biệt giữa hai quần thể không thể kết nối với nhau. Hai
quần thể luôn hoàn toàn tách biệt và khi Neanderthal chết đi hoặc bị
giết, gen của họ cũng mất theo. Theo quan điểm này, Sapiens thay
thế tất cả các quần thể người trước đó chứ không sáp nhập với họ.
Nếu trường hợp này là đúng, chúng ta có thể truy ra nguồn cội của

tất cả người hiện đại trước đây, đặc biệt là ở Đông Phi cách đây
70.000 năm. Tất cả chúng ta là “Sapiens thuần chủng”.

Bản đồ 1. Homo sapiens chinh phục toàn cầu

Nhiều vấn đề hệ trọng phụ thuộc vào cuộc tranh luận này. Từ
quan điểm tiến hoá, 70.000 năm là một khoảng thời gian tương đối
ngắn. Nếu lý thuyết thay thế là đúng, thì tất cả con người đều có
chung một hành trang di truyền, và sự khác biệt về chủng tộc giữa
họ là không đáng kể. Nhưng nếu lý thuyết lai giống là đúng thì có thể
cũng có sự khác biệt về gen giữa người châu Phi, châu Âu và châu
Á từ mấy trăm ngàn năm về trước. Điều này giống như thuốc nổ
chính trị, có thể cung cấp nguyên liệu cho các học thuyết phân biệt
chủng tộc kinh hoàng.
Trong những thập kỷ gần đây, lý thuyết thay thế trở nên phổ biến
trong nghiên cứu. Nó nhận được sự ủng hộ vững chắc từ khảo cổ

học, và được coi là đúng đắn hơn về mặt chính trị (các nhà khoa
học không mong muốn mở chiếc hộp Pandora, chứa đựng sự phân
biệt chủng tộc bằng cách tuyên bố sự đa dạng đáng kể về gen giữa
các quần thể người hiện đại). Nhưng điều này đã kết thúc vào năm
2010, khi các kết quả của một nỗ lực suốt bốn năm để lập bản đồ hệ
gen Neanderthal được công bố. Các nhà di truyền học đã có thể thu
thập đầy đủ nguyên vẹn ADN của Neanderthal hoá thạch để thiết lập
một so sánh rộng giữa ADN này và ADN của con người hiện đại.
Kết quả đã làm cộng đồng khoa học choáng váng.
Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có khoảng 1-4% ADN duy nhất của
quần thể người hiện đại ở Trung Đông và châu Âu là giống với ADN
của Neanderthal. Đây không phải là con số lớn, nhưng lại quan
trọng. Cú sốc thứ hai đến sau đó vài tháng, khi ADN lấy từ các ngón
tay hoá thạch ở người Denisova được phân tích di truyền. Các kết
quả đã chứng minh rằng có đến 6% ADN dị biệt của thổ dân
Melanesia hiện đại và thổ dân Úc là giống với ADN của Denisova.
Nếu những kết quả trên là chính xác – và điều quan trọng cần
lưu ý rằng nghiên cứu bổ sung đang được tiến hành có thể củng cố
hoặc sửa đổi những kết luận – lý thuyết lai giống ít nhất cũng đúng
một phần nào đó. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng lý thuyết thay
thế là hoàn toàn sai. Bởi Neanderthal và Denisova chỉ góp một
lượng nhỏ ADN trong bộ gen ngày nay của chúng ta, không thể nói
có một cuộc “sáp nhập” giữa Sapiens và các loài người khác. Mặc
dù sự khác biệt giữa họ đã không đủ lớn để ngăn chặn hoàn toàn
giao phối hữu thụ, nhưng chúng cũng đủ để làm cho những kết nối

như vậy trở nên rất hiếm hoi.
Vậy thì chúng ta nên hiểu mối liên hệ sinh học giữa Sapiens,
Neanderthal và Denisova thế nào? Rõ ràng, họ không phải là các
loài hoàn toàn khác nhau như ngựa và lừa. Mặt khác, họ không phải
là các quần thể khác biệt nhau trong cùng loài, giống như chó bun
và chó tai cụp. Thực tế sinh học không đơn giản là màu đen và
trắng. Còn có các vùng màu xám quan trọng. Nếu hai loài tiến hoá
từ một tổ tiên chung, giống như ngựa và lừa, thì đã có thời điểm nào
đó chúng chỉ là hai quần thể của cùng một loài, giống như chó bun
và chó tai cụp Chắc chắn phải có một điểm mà hai quần thể hoàn
toàn khác nhau về mặt di truyền, nhưng vào những dịp hiếm hoi vẫn
có khả năng giao phối và sinh ra những đứa con hữu thụ. Rồi đột
biến gen đã cắt đứt kết nối cuối cùng này, và chúng đã tiến hoá theo
những con đường riêng biệt.

Hình 3. Hình ảnh phỏng đoán tái tạo về một đứa trẻ Neanderthal. Bằng chứng di truyền học
gợi ý rằng ít nhất một số Neanderthal có tóc và da màu sáng.

Dường như là khoảng 50.000 năm trước đây, Sapiens,
Neanderthal và Denisova ở thời điểm lằn ranh này. Họ gần như,
nhưng không hoàn toàn, là những loài riêng biệt. Như chúng ta sẽ
thấy trong chương tiếp theo, Sapiens rất khác biệt với Neanderthal
và Denisova không chỉ trong mã di truyền và các đặc điểm thể chất,
mà còn ở khả năng nhận thức và xã hội của họ, song vẫn không thể
loại trừ khả năng vào những dịp hiếm hoi, Sapiens và Neanderthal
sinh ra những đứa con hữu thụ.

Vì vậy, các quần thể không hợp nhất, nhưng một vài gen
Neanderthal may mắn đã di truyền vào vốn gen của Sapiens. Thật
đáng ngại – và có lẽ còn ly kỳ – khi nghĩ rằng Sapiens chúng ta tại
một thời điểm nào đó lại có quan hệ tình dục với một động vật từ
một loài khác, và sinh ra những đứa con chung.
Nhưng nếu Neanderthal, Denisova và những loài người khác
nữa không hợp nhất với Sapiens, thì tại sao họ biến mất? Có một
khả năng là chính Homo sapiens đã đẩy họ đến bờ tuyệt chủng. Hãy
tưởng tượng một toán Sapiens đến một thung lũng Balkan nơi
người Neanderthal đã sống mấy trăm ngàn năm. Những kẻ mới đến
bắt đầu đi săn hươu và thu thập các loại hạt và quả mọng, vốn là
thực đơn truyền thống của Neanderthal. Sapiens là những thợ săn
bắt và hái lượm thành thạo hơn – nhờ công nghệ tốt hơn và kĩ năng
xã hội tốt hơn – nên đã tăng theo cấp số nhân và lan rộng. Tài
nguyên ít đi khiến Neanderthal khó tìm được thức ăn để nuôi thân.
Dân số giảm đi và họ chết dần, có lẽ ngoại trừ 1-2 thành viên đã gia
nhập cộng đồng Sapiens láng giềng của họ.
Khả năng khác là sự cạnh tranh nguồn tài nguyên đã bùng lên
thành bạo lực và diệt chủng. Khoan dung không phải là đặc trưng
của Sapiens. Ở thời kỳ hiện đại, sự khác biệt nhỏ về màu da,
phương ngữ hay tôn giáo là đã đủ để khiến cho một nhóm Sapiens
tiêu diệt một nhóm khác. Liệu Sapiens cổ đại có khoan dung hơn đối
với những loài người hoàn toàn khác với họ? Có thể khi Sapiens bắt
gặp Neanderthal, kết quả là một chiến dịch diệt chủng đầu tiên và
quan trọng nhất trong lịch sử.

Cho dù điều gì đã xảy ra, Neanderthal (và những loài người
khác) đã đặt ra câu hỏi “nếu như” lớn nhất trong lịch sử. Hãy tưởng
tượng điều gì sẽ xảy ra nếu như Neanderthal hoặc Denisova sống
sót cùng với Homo sapiens. Nền văn hoá, xã hội và các cơ cấu
chính trị nào sẽ nổi lên trong một thế giới mà các loài người khác
nhau cùng tồn tại? Ví dụ, các tín ngưỡng tôn giáo sẽ phát triển như
thế nào? Liệu Sáng thế ký có tuyên bố rằng Neanderthal cũng là hậu
duệ của Adam và Eve, và liệu Jesus có hy sinh để chuộc tội cho
Denisova, và liệu kinh Koran có dành chỗ công bằng trên thiên
đường cho tất cả những kẻ chính trực, bất kể giống loài nào?
Neanderthal có thể phục vụ trong các binh đoàn La Mã, hoặc trở
thành đám quan lại màu mè trong triều đình phong kiến Trung Quốc
được không? Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ có nêu cao một sự thật
hiển nhiên rằng tất cả các thành viên của chi Homo đều được sinh
ra bình đẳng? Liệu Karl Marx có kêu gọi công nhân của tất cả các
loài phải đoàn kết?
Hơn 10.000 năm qua, Homo sapiens đã quá quen với tư cách
loài người duy nhất đến mức thật khó để chúng ta nhìn nhận bất kỳ
khả năng nào khác. Sự thiếu hụt anh chị em càng làm chúng ta dễ
nhầm tưởng hơn rằng mình là hình ảnh thu nhỏ của sự sáng tạo
tuyệt đỉnh, và rằng đó là vực thẳm ngăn cách chúng ta với phần còn
lại của thế giới động vật. Khi Charles Darwin chỉ ra rằng Homo
sapiens chỉ là một loài động vật, nhân loại đã cảm thấy bị xúc phạm.
Thậm chí ngày nay, nhiều người từ chối tin vào điều này. Liệu nếu
Neanderthal còn sống sót, chúng ta vẫn sẽ tưởng tượng mình là một
loài đơn độc? Có lẽ đây là nguyên do chính xác tại sao tổ tiên của

chúng ta đã xóa sổ Neanderthal. Họ quá tương đồng nên không thể
làm ngơ, nhưng cũng quá khác biệt để dung thứ.
*
Cho dù Sapiens có bị đổ lỗi hay không, thì họ đã tới nơi mới sau
khi cư dân bản địa đã bị tuyệt chủng. Những gì còn lại cuối cùng của
Homo soloensis có niên đại cách đây khoảng 50.000 năm. Homo
denisova biến mất ngay sau đó. Neanderthal biến mất cách đây
khoảng 30.000 năm. Những người lùn cuối cùng biến mất khỏi đảo
Flores khoảng 12.000 năm trước đây. Họ để lại một số mảnh xương,
công cụ bằng đá, một vài gen trong ADN của chúng ta và nhiều câu
hỏi không lời đáp. Họ cũng để lại chúng ta, Homo sapiens, loài
người cuối cùng.
Bí mật thành công của Sapiens là gì? Làm thế nào chúng ta có
thể định cư nhanh chóng trong những môi trường sống xa lạ và có
đặc điểm sinh thái khác biệt? Làm thế nào chúng ta đẩy được tất cả
các loài người khác vào quên lãng? Tại sao ngay cả Neanderthal
khỏe mạnh, thông minh, chịu được lạnh lại không thể tồn tại trước
sự tấn công của chúng ta? Các cuộc bàn luận vẫn tiếp tục diễn ra
sôi nổi. Câu trả lời khả dĩ nhất lại nằm ở chính nhân tố khiến cuộc
tranh luận có thể xảy ra: Homo sapiens chinh phục thế giới nhờ
ngôn ngữ độc đáo của mình.

2
CÂY TRI THỨC

Trong chương trước, chúng ta đã thấy rằng mặc dù Sapiens đã
định cư tại Đông Phi khoảng 150.000 năm trước, họ tiếp tục xâm
chiếm phần còn lại của Trái đất và đẩy những loài người khác đến
tuyệt chủng chỉ cách đây khoảng 70.000 năm. Trong hàng ngàn năm
đó, mặc dù Sapiens cổ đại trông giống chúng ta với bộ não có kích
thước như loài người hiện nay, nhưng họ đã không sở hữu bất kỳ lợi
thế đáng kể nào so với các loài người khác, không tạo ra các công
cụ đặc biệt phức tạp, và cũng không ghi dấu bất kỳ chiến công đáng
kể nào.
Trên thực tế, trong cuộc đụng độ đầu tiên được ghi nhận giữa
Sapiens và Neanderthal, Neanderthal đã thắng. Khoảng 100.000
năm trước đây, một số nhóm Sapiens di cư về phía bắc tới Levant,
lãnh thổ của Neanderthal, nhưng đã thất bại trong việc giành quyền
đứng chân vững chắc. Có thể là do môi trường bản địa khó chịu, khí
hậu khắc nghiệt, hoặc những loài ký sinh trùng địa phương xa lạ. Dù
gì đi nữa, Sapiens cuối cùng rút lui, để lại Neanderthal thống trị
Trung Đông.
Thành tích kém cỏi này đã dẫn đến việc các học giả suy đoán

rằng cấu trúc bên trong bộ não của những Sapiens này có lẽ khác
với của chúng ta. Họ trông giống chúng ta, nhưng các khả năng
nhận thức - học tập, ghi nhớ, giao tiếp - vô cùng hạn chế. Dạy một
người Sapiens cổ đại nói tiếng Anh, thuyết phục anh ta về các tín
điều tôn giáo, hoặc giảng cho anh ta hiểu được lý thuyết tiến hoá có
lẽ là vô vọng. Ngược lại, chúng ta cũng sẽ phải rất mất thời gian mới
hiểu được thứ ngôn ngữ và cách tư duy của anh ta.
Nhưng sau đó, bắt đầu từ khoảng 70.000 năm trước, Homo
sapiens bắt đầu làm những điều rất đặc biệt. Khoảng thời gian đó,
một toán Sapiens rời châu Phi lần thứ hai. Lần này, họ đẩy
Neanderthal và tất cả các loài người khác không chỉ khỏi Trung
Đông mà còn khỏi mọi nơi trên Trái đất. Trong một thời gian khá
ngắn, Sapiens đã đặt chân tới châu Âu và Đông Nam Á. Khoảng
43.000 năm trước, bằng cách nào đó họ đã vượt biển và đặt chân
lên châu Úc – một lục địa cho đến lúc đó vẫn chưa hề có con người.
Khoảng thời gian cách đây từ 70.000 năm tới 30.000 năm đã chứng
kiến việc phát minh ra thuyền, đèn dầu, cung tên và kim khâu (cần
thiết cho việc may quần áo ấm). Những sản phẩm đầu tiên có thể tự
tin gọi là nghệ thuật và đồ trang sức đã xuất hiện từ thời đại này, là
những bằng chứng đầu tiên không thể chối cãi về sự hình thành tôn
giáo, thương mại và phân tầng xã hội.
Hầu hết các nhà nghiên cứu tin rằng những thành tích chưa từng
có này là sản phẩm của một cuộc cách mạng trong khả năng nhận
thức của Sapiens. Họ khẳng định rằng người đã đẩy Neanderthal tới
tuyệt chủng, định cư ở châu Úc, và điêu khắc tượng nhân sư Stadel

chính là những người thông minh, sáng tạo và nhạy cảm như chúng
ta ngày nay. Nếu chúng ta có dịp nhìn ngắm các tác phẩm nghệ
thuật trong hang động Stadel, chúng ta có thể học ngôn ngữ của họ
và ngược lại. Chúng ta có thể giải thích cho họ tất cả mọi thứ mình
biết, từ những cuộc phiêu lưu của Alice ở xứ sở thần tiên đến những
nghịch lý của vật lý lượng tử, còn họ có thể dạy chúng ta về thế giới
quan của mình.
Những cách suy nghĩ và giao tiếp mới xuất hiện trong thời kỳ
cách đây 70.000 đến 30.000 năm trước đã tạo nên Cách mạng
Nhận thức. Điều gì tạo ra nó? Chúng ta không chắc. Các lý thuyết
phổ biến nhất tin rằng những đột biến di truyền ngẫu nhiên thay đổi
hệ thống thần kinh não bộ của Sapiens, cho phép họ suy nghĩ đột
phá và giao tiếp bằng một loại ngôn ngữ hoàn toàn mới. Chúng ta
có thể gọi đó là đột biến của Cây Tri thức. Tại sao nó lại xảy ra ở
ADN của Sapiens chứ không phải ở Neanderthal? Theo những gì
chúng ta biết đến nay, tất cả chỉ là tình cờ. Nhưng hiểu được các hệ
quả của đột biến Cây Tri thức quan trọng hơn nhiều so với việc tìm
hiểu nguyên nhân của nó. Có gì thật đặc biệt ở ngôn ngữ mới của
Sapiens đã cho phép loài người chinh phục thế giới?
Đây không phải là ngôn ngữ đầu tiên. Mỗi loài động vật có một số
loại ngôn ngữ riêng. Ngay cả côn trùng, chẳng hạn như ong và kiến,
cũng biết làm thế nào để giao tiếp theo những cách tinh vi, thông
báo cho nhau về chỗ có đồ ăn. Đây cũng không phải là thứ ngôn
ngữ đầu tiên có thanh âm. Nhiều loài động vật, bao gồm tất cả loài
vượn và khỉ, cũng có ngôn ngữ thanh âm. Ví dụ, khỉ Chlorocebus sử

dụng các tiếng kêu khác nhau để giao tiếp. Các nhà động vật học đã
xác định được một tiếng kêu đó có nghĩa là: “Cẩn thận! Đại bàng!”
Một tiếng kêu hơi khác thì cảnh báo: “Cẩn thận! Sư tử!” Khi các nhà
nghiên cứu bật bản ghi âm tiếng kêu đầu tiên với một bầy khỉ, chúng
dừng việc đang làm và nhìn lên trời đầy sợ hãi. Khi bầy khỉ đó được
nghe một bản ghi âm tiếng kêu thứ hai, cảnh báo sư tử, chúng
nhanh chóng leo lên một cái cây. Sapiens có thể tạo ra nhiều âm
thanh đặc trưng hơn so với khỉ Chlorocebus, nhưng cá voi và voi
cũng có khả năng ấn tượng không kém. Một con vẹt có thể nhại lại
bất cứ điều gì mà Albert Einstein có thể nói, cũng như bắt chước
tiếng chuông điện thoại, tiếng cánh cửa đóng sầm và tiếng còi báo
động hú. Dù lợi thế của Einstein so với một con vẹt là gì đi nữa, thì
đó cũng không phải là thanh âm. Vậy thì ngôn ngữ của chúng ta
thực sự đặc biệt ở điểm nào?*

Hình 4. Bức tượng “nhân sư” (nam hoặc nữ) bằng ngà voi được tìm thấy tại hang Stadel ở Đức
(32.000 năm trước). Mình người, nhưng đầu sư tử. Đây là một trong những ví dụ đầu tiên
không thể chối cãi của nghệ thuật, và có lẽ của cả tôn giáo, cùng khả năng trí tuệ của con
người tưởng tượng điều không có thật.

Câu trả lời phổ biến nhất, là ngôn ngữ của chúng ta linh hoạt một
cách kinh ngạc. Chúng ta có thể kết nối một số nhất định các âm
thanh và dấu hiệu để tạo nên vô số câu, mỗi câu lại có ý nghĩa riêng
biệt. Chúng ta do đó có thể hấp thu, lưu trữ và truyền đạt một lượng
thông tin khổng lồ về thế giới xung quanh. Một con khỉ Chlorocebus

có thể cảnh báo cho đàn của nó: “Cẩn thận! Sư tử!” Nhưng một con
người hiện đại có thể nói với bạn bè của mình rằng sáng nay, ở gần
nhánh sông, cô ấy nhìn thấy một con sư tử bám đuổi một đàn bò
rừng. Rồi cô ấy có thể mô tả chính xác vị trí, kể cả các con đường
khác nhau dẫn đến nơi đó. Với thông tin này, các thành viên trong
nhóm của cô ấy có thể chụm đầu với nhau và thảo luận liệu họ có
nên tiếp cận nhánh sông để xua đuổi sư tử và săn bò rừng hay
không.
Lý thuyết thứ hai đồng ý rằng ngôn ngữ độc đáo của chúng ta
tiến hoá như là một phương tiện để chia sẻ thông tin về thế giới.
Nhưng thông tin quan trọng nhất cần được chuyển tải, không phải
về sư tử và bò rừng, mà là về con người. Ngôn ngữ của chúng ta
phát triển như là một cách để tán gẫu. Theo lý thuyết này, Homo
sapiens về bản chất là một động vật xã hội. Sự cộng tác xã hội là
chìa khoá cho sự tồn tại và sinh sản. Những người nam và nữ
không chỉ cần biết về sư tử hay bò rừng. Điều quan trọng hơn nhiều
đối với họ là biết trong nhóm của mình ai ghét ai, ai đang ngủ với ai,
ai trung thực, và ai lừa dối.
Lượng thông tin mà một người có được và lưu giữ để theo dõi
các mối quan hệ luôn thay đổi của vài chục cá nhân là đáng kinh
ngạc. (Trong một bầy gồm 50 thành viên, có 1.225 mối quan hệ mộtmột, và vô số các kết hợp xã hội phức tạp hơn). Tất cả vượn đều
cho thấy một mối quan tâm về thông tin xã hội như vậy, nhưng
chúng rất khó tán gẫu hiệu quả. Neanderthal và Homo sapiens cổ
xưa có lẽ cũng đã có một thời gian khó khăn với việc nói sau lưng,

một năng lực khá thâm hiểm nhưng trong thực tế lại cần thiết cho sự
hợp tác với số lượng lớn. Các kĩ năng ngôn ngữ mới mà Sapiens
hiện đại tiếp nhận được khoảng 70.000 năm trước đây cho phép họ
tán gẫu nhiều giờ liền. Nhờ có được thông tin xác thực về thành
viên đáng tin cậy mà những bầy nhỏ có thể mở rộng thành những
bầy lớn hơn, và Sapiens có thể phát triển sự hợp tác chặt chẽ và
tinh vi hơn.
Lý thuyết tán gẫu nghe như một trò đùa, nhưng nhiều nghiên cứu
đã ủng hộ nó. Thậm chí ngày nay phần lớn các thông tin liên lạc của
con người – dù ở hình thức email, gọi điện thoại hoặc bình luận báo
chí – đều là tán gẫu. Nó diễn ra tự nhiên đến nỗi như thể ngôn ngữ
của chúng ta phát triển cho mục đích này. Bạn có nghĩ rằng các giáo
sư lịch sử tán gẫu về nguyên nhân của Thế chiến I khi họ gặp nhau
ăn trưa, hoặc các nhà vật lý hạt nhân dành giờ nghỉ giải lao của họ
tại các hội nghị khoa học để nói về hạt quark? Thi thoảng. Nhưng
thường là họ sẽ bàn tán về việc một giáo sư bắt quả tang chồng
mình ngoại tình, hoặc cuộc tranh cãi giữa trưởng khoa và hiệu
trưởng, hoặc những tin đồn về một đồng nghiệp sử dụng quỹ nghiên
cứu của mình để mua một chiếc Lexus. Tán gẫu thường tập trung
vào những việc làm sai trái. Kẻ buôn chuyện ban đầu là giới báo chí,
các phóng viên thông báo cho xã hội về việc này việc nọ, và do đó
bảo vệ xã hội khỏi những kẻ gian dối và ăn bám.
*
Nhiều khả năng, cả lý thuyết về tán gẫu lẫn lý thuyết có-một-consư-tử-gần-bờ-sông đều có căn cứ. Song, đặc điểm độc đáo nhất

trong ngôn ngữ của chúng ta không phải là khả năng truyền tải
thông tin về những người đàn ông và sư tử. Mà đúng hơn, đó là khả
năng truyền tải thông tin về những thứ không tồn tại. Theo như
chúng ta biết, chỉ Sapiens mới có thể nói về mọi thứ mà họ chưa
bao giờ thấy, chạm vào hoặc ngửi mùi.
Huyền thoại, thần thoại, các vị thần và tôn giáo xuất hiện lần đầu
tiên cùng với Cách mạng Nhận thức. Nhiều loài động vật và loài
người trước đây có thể nói: “Cẩn thận! Sư tử!” Nhờ Cách mạng
Nhận thức, Homo sapiens có được khả năng nói, “Sư tử là thần linh
giám hộ bộ lạc chúng ta”. Khả năng nói chuyện hư cấu này là điểm
độc đáo nhất trong ngôn ngữ của Sapiens.
Thật dễ thấy rằng chỉ Homo sapiens mới có thể nói về những
điều không thực sự tồn tại, và tin rằng có sáu điều bất khả trước
bữa sáng. Bạn không bao giờ có thể thuyết phục một con khỉ cho
bạn một quả chuối bằng cách hứa hẹn một nguồn chuối vô hạn sau
khi chết ở thiên đường khỉ. Nhưng tại sao điều này quan trọng? Sau
tất cả, hư cấu có thể rất nguy hiểm khi gây hiểu lầm hoặc mất tập
trung. Những người đi vào rừng tìm các nàng tiên và kỳ lân dường
như có ít cơ hội sống sót hơn những người đi tìm nấm và nai. Và
nếu bạn dành nhiều giờ cầu nguyện cho những linh hồn giám hộ
không tồn tại, chẳng phải là bạn đang lãng phí thời gian quý báu,
trong khi lẽ ra nên đi tìm đồ ăn, đánh nhau hoặc làm tình?
Nhưng hư cấu không chỉ giúp chúng ta tưởng tượng, mà còn
tưởng tượng cùng nhau. Chúng ta có thể thêu dệt những huyền
thoại phổ biến như câu chuyện sáng thế, những huyền thoại thời Mơ

mộng của thổ dân châu Úc, và những huyền thoại dân tộc của các
quốc gia hiện đại. Những huyền thoại như vậy mang lại cho Sapiens
khả năng chưa từng có để hợp tác linh hoạt với số lượng lớn. Kiến
và ong cũng có thể làm việc trong một tập thể lớn, nhưng chúng làm
theo một cách rất cứng nhắc và chỉ với họ hàng thân thuộc. Sói và
tinh tinh hợp tác linh hoạt hơn nhiều so với kiến, nhưng chỉ với số ít
con trong bầy mà chúng biết rõ. Sapiens có thể hợp tác cực kỳ linh
hoạt với vô số người xa lạ. Đó là lý do Sapiens thống trị thế giới,
trong khi kiến chỉ biết ăn đổ thừa của chúng ta và tinh tinh thì bị nhốt
trong vườn thú hay các phòng thí nghiệm.
Huyền thoại Peugeot
Các anh em họ tinh tinh của chúng ta thường sống theo từng
nhóm nhỏ với khoảng vài chục con. Chúng kết bạn thân thiết, đi săn
với nhau và chiến đấu chống lại các con khỉ đầu chó, báo và những
con tinh tinh thù địch. Cấu trúc xã hội của chúng có xu hướng phân
tầng. Con đầu đàn thường là một con đực, được gọi là “con đực
alpha”. Các con đực và con cái khác thể hiện sự phục tùng của
chúng với con đực alpha bằng cách cúi chào trước nó với âm thanh
gầm gừ nhỏ, chẳng khác gì thần dân bái lạy trước vua. Con đực
alpha nỗ lực duy trì sự hài hòa xã hội trong bầy của nó. Khi hai cá
thể đánh nhau, nó sẽ can thiệp và chấm dứt bạo lực. Không cần
nhân từ, nó có thể độc quyền phân chia thức ăn ngon và ngăn
những con đực cấp thấp hơn ghép đôi với những con cái.
Khi hai con đực tranh giành vị trí alpha, chúng thường thực hiện

bằng cách hình thành các liên minh giữa những con ủng hộ, bao
gồm cả con đực và con cái trong bầy. Quan hệ giữa các thành viên
liên minh dựa trên tiếp xúc thân mật hằng ngày như ôm, sờ, hôn,
chải lông và giúp đỡ lẫn nhau. Cũng như các chính trị gia đi xung
quanh bắt tay và hôn mấy em bé trong các chiến dịch bầu cử,
những kẻ muốn theo đuổi vị trí đứng đầu trong một nhóm tinh tinh
dành nhiều thời gian để ôm, vỗ lưng và hôn mấy con tinh tinh con.
Con đực alpha thường giành được vị trí của mình không phải vì có
thể chất mạnh mẽ hơn, mà vì nó dẫn đầu một liên minh lớn và bền
vững. Các liên minh đóng một vai trò trung tâm không chỉ trong cuộc
đấu tranh công khai giành vị trí alpha, mà còn trong hầu hết các hoạt
động hằng ngày. Các thành viên của một liên minh dành nhiều thời
gian cho nhau, chia sẻ đồ ăn và giúp nhau lúc khó khăn.
Có những giới hạn rõ ràng về quy mô của các nhóm khi hình
thành và duy trì theo cách như vậy. Để hoạt động được, mọi thành
viên của một nhóm phải biết nhau mật thiết. Hai con tinh tinh chưa
từng gặp nhau, chưa từng đánh nhau, chưa từng chải lông cho
nhau sẽ không biết liệu chúng có thể tin tưởng lẫn nhau, liệu chúng
có nên giúp đỡ lẫn nhau, và ai trong chúng có thứ hạng cao hơn.
Trong điều kiện tự nhiên, một bầy tinh tinh điển hình bao gồm 20 tới
50 cá thể. Khi số lượng tinh tinh trong bầy tăng, trật tự xã hội mất ổn
định, cuối cùng dẫn đến sự tan vỡ và hình thành một bầy mới từ một
số con tách ra. Chỉ trong một vài trường hợp, các nhà động vật học
quan sát được các bầy lớn hơn 100. Các bầy riêng biệt hiếm khi
hợp tác, có xu hướng cạnh tranh lãnh thổ và thức ăn. Các nhà
nghiên cứu đã ghi nhận chiến tranh kéo dài giữa các bầy, và thậm

chí có một trường hợp “diệt chủng”, trong đó một bầy tàn sát một
cách có hệ thống hầu hết các thành viên của một bầy lân cận.
Mô hình tương tự có thể thống trị trong đời sống xã hội của
người tiền sử, bao gồm cả Homo sapiens cổ xưa. Con người, cũng
giống như tinh tinh, có những bản năng xã hội cho phép tổ tiên của
chúng ta kết bạn, tạo nên thứ bậc, và săn bắt hoặc chiến đấu cùng
nhau. Tuy nhiên, giống như tinh tinh, bản năng xã hội của con người
thích nghi với các nhóm nhỏ thân mật. Khi nhóm phát triển quá lớn,
trật tự xã hội của nó sẽ bất ổn và nhóm chia tách. Kể cả nếu có một
thung lũng đặc biệt màu mỡ có thể nuôi được 500 Sapiens cổ xưa,
cũng không thể khiến nhiều người xa lạ có thể sống bên nhau. Làm
sao để họ có thể đồng ý ai sẽ lãnh đạo, ai nên săn ở đâu, hoặc ai
nên ghép đôi với ai?
Cùng với sự xuất hiện của Cách mạng Nhận thức, tán gẫu đã
giúp Homo sapiens hình thành những bầy lớn hơn và ổn định hơn.
Nhưng ngay cả tán gẫu cũng có giới hạn của nó. Nghiên cứu xã hội
học đã chỉ ra rằng quy mô “tự nhiên” tối đa của một nhóm được gắn
kết bởi tán gẫu là khoảng 150 cá thể. Với các nhóm hơn 150 người,
hầu hết mọi người không thể biết rõ về nhau cũng như tán gẫu
không còn hiệu quả.
Kể cả ngày nay, cái ngưỡng quan trọng trong các tổ chức của
con người cũng nằm ở đâu đó xung quanh con số ma thuật này.
Dưới ngưỡng này, các cộng đồng, các doanh nghiệp, các mạng lưới
xã hội và các đơn vị quân đội có thể duy trì chủ yếu dựa vào người
quen và sự trao đổi các tin đồn. Không cần phải có cấp bậc chính

thức, danh vị và sách vở pháp luật để giữ gìn trật tự. Một trung đội
30 binh sĩ hay thậm chí một đại đội 100 người có thể hoạt động tốt
dựa trên nền tảng của mối quan hệ thân mật, với mức độ kỷ luật ở
hình thức tối thiểu. Một trung sĩ có uy tín có thể trở thành “ông vua
đại đội” và có uy lực điều hành vượt cả những sĩ quan được ủy
nhiệm. Một doanh nghiệp gia đình nhỏ có thể tồn tại và phát triển mà
không cần hội đồng quản trị, giám đốc điều hành hoặc bộ phận kế
toán.
Nhưng một khi ngưỡng 150 cá nhân bị vượt qua, mọi thứ không
còn có thể hoạt động theo cách đó. Bạn không thể điều hành một sư
đoàn hàng ngàn binh sĩ giống như cách bạn quản lý một trung đội.
Các doanh nghiệp gia đình thành công thường phải đối mặt với một
cuộc khủng hoảng khi họ phát triển lớn hơn và thuê thêm nhân sự.
Nếu họ không thể tự làm mới mình, họ sẽ phá sản.
Làm thế nào mà Homo sapiens xoay xở vượt qua ngưỡng quan
trọng này, để cuối cùng lập nên các thành phố bao gồm hàng chục
ngàn cư dân, và những đế chế cai trị hàng trăm triệu người? Bí mật
có lẽ nằm ở sự xuất hiện của những chuyện hư cấu. Số đông người
lạ có thể hợp tác thành công bởi cùng tin vào những huyền thoại
chung.
Bất kỳ sự hợp tác nào của con người ở quy mô lớn – dù là một
quốc gia hiện đại, một nhà thờ trung cổ, một thành phố cổ đại hay
một bộ lạc cổ xưa – đều bắt nguồn từ những huyền thoại phổ biến
vốn chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng tập thể của nhân dân. Giáo hội
bắt nguồn từ những huyền thoại tôn giáo chung. Tuy hai người

Công giáo chưa từng gặp nhau, nhưng họ vẫn có thể cùng tham gia
thập tự chinh hoặc gây quỹ để xây dựng một bệnh viện, bởi vì họ
đều tin rằng Thiên Chúa đã nhập thế dưới hình hài con người và
chịu đóng đinh để chuộc tội cho chúng ta. Các quốc gia bắt nguồn từ
những huyền thoại chung về dân tộc. Hai người Serbia chưa từng
gặp nhau có thể liều mạng để cứu nhau vì cùng tin vào sự tồn tại
của dân tộc Serbia, quê hương Serbia và lá cờ Serbia. Hệ thống tư
pháp bắt nguồn từ những huyền thoại chung về luật pháp. Hai luật
sư chưa từng gặp nhau vẫn có thể cùng chung nỗ lực để bảo vệ một
người hoàn toàn xa lạ, vì tất cả họ đều tin vào sự tồn tại của luật
pháp, công lý, nhân quyền – và cả số tiền lệ phí được trả.
Song, tất cả những điều này chỉ tồn tại trong những câu chuyện
được con người sáng tạo và truyền khẩu. Không có thần linh trong
vũ trụ, không có dân tộc, không có tiền, không có nhân quyền,
không có luật pháp, và không có công lý ngoài trí tưởng tượng thông
thường của con người.
Mọi người đều hiểu rằng “người nguyên thủy” gia cố trật tự xã hội
của họ bằng niềm tin vào ma quỷ và linh hồn, họ tập hợp vào mỗi
dịp trăng tròn để nhảy cùng nhau xung quanh đống lửa. Điều chúng
ta quên mất là các tổ chức hiện đại hoạt động chính xác trên cùng
cơ sở đó. Lấy ví dụ về thế giới của các tập đoàn kinh tế. Doanh
nhân hiện đại và giới luật sư trên thực tế là các phù thủy quyền lực.
Sự khác biệt cơ bản giữa họ với các thầy phù thủy (shaman) của bộ
lạc ở chỗ, luật sư thời hiện đại kể những câu chuyện thần thoại lạ
lùng hơn nhiều. Huyền thoại dưới đây về Peugeot cung cấp một ví

dụ tốt cho chúng ta.
*
Một biểu tượng có phần giống với nhân sư ở Stadel xuất hiện
ngày nay trên xe hơi, xe tải và xe máy từ Paris đến Sydney. Đó là
các vật trang trí mui xe do Peugeot, một trong những hãng xe châu
Âu lâu đời nhất và lớn nhất, chế tạo. Peugeot khởi sự như một
doanh nghiệp gia đình nhỏ ở làng Valentigney, chỉ cách hang Stadel
300 km. Ngày nay công ty sử dụng khoảng 200.000 người trên toàn
thế giới, hầu hết họ hoàn toàn xa lạ với nhau. Những người này hợp
tác rất hiệu quả trong năm 2008, giúp Peugeot sản xuất hơn 1,3
triệu xe hơi, lợi nhuận thu được vào khoảng 33 tỉ euro.

Hình 5. Sư tử Peugeot

Theo nghĩa nào chúng ta có thể nói rằng Peugeot SA (tên chính

thức của công ty) tồn tại? Có rất nhiều xe Peugeot, nhưng rõ ràng
đó không phải là công ty. Thậm chí nếu mọi chiếc Peugeot trên thế
giới đồng thời bị loại bỏ và bán phế liệu, thì Peugeot SA vẫn không
biến mất. Nó sẽ tiếp tục sản xuất xe hơi mới và phát hành báo cáo
thường niên. Công ty sở hữu các nhà máy, máy móc, phòng trưng
bày, và sử dụng nhiều thợ cơ khí, nhân viên kế toán, thư ký, nhưng
tất cả tập hợp lại với nhau không tạo nên Peugeot. Một thảm họa có
thể hủy diệt toàn bộ nhân viên của Peugeot, và dẫn tới việc tiêu tùng
mọi hệ thống lắp ráp dây chuyền và văn phòng điều hành. Dẫu vậy
đi nữa, công ty vẫn có thể vay tiền, thuê nhân viên mới, xây dựng
các nhà máy mới và mua máy móc thiết bị mới. Peugeot có các nhà
quản lý và các cổ đông, nhưng không phải họ tạo nên công ty. Tất
cả các nhà quản lý có thể bị miễn nhiệm và toàn bộ cổ phiếu được
bán ra, nhưng bản thân công ty sẽ vẫn còn nguyên vẹn.
Nói vậy không có nghĩa là Peugeot SA là bất khả xâm phạm hoặc
bất tử. Nếu một thẩm phán được ủy thác việc giải thể công ty, nhà
máy vẫn sẽ tồn tại và công nhân, kế toán, quản lý, cổ đông sẽ tiếp
tục sống – nhưng Peugeot SA sẽ lập tức biến mất. Tóm lại, Peugeot
SA dường như không có kết nối cần thiết với thế giới vật chất. Liệu
nó có thực sự tồn tại?
Peugeot nằm trong ý tưởng tập thể của chúng ta. Các luật sư gọi
đây là một “hư cấu pháp lý”. Không thể chỉ tay vào nó; nó không
phải là một đối tượng vật lý. Nhưng nó hiện hữu như một thực thể
pháp lý. Cũng giống như bạn hay tôi, nó bị ràng buộc bởi pháp luật
của đất nước mà nó hoạt động. Nó có thể mở một tài khoản ngân

hàng và sở hữu tài sản riêng. Nó đóng thuế, nó có thể bị kiện và
thậm chí truy tố riêng biệt với bất kỳ người nào sở hữu hoặc làm
việc cho nó.
Peugeot là một dạng cụ thể của hư cấu pháp lý được gọi là “công
ty trách nhiệm hữu hạn”. Ý tưởng đằng sau các công ty này là một
trong những phát minh tài tình nhất của nhân loại. Homo sapiens đã
sống hàng ngàn năm mà không có chúng. Trong phần lớn lịch sử
thành văn, tài sản chỉ có thể được sở hữu bởi con người bằng
xương bằng thịt, loài đứng trên hai chân và có bộ não lớn. Nếu trong
thế kỷ 13, France Jean tổ chức một hội thảo về sản xuất xe chở
hàng, thì chính ông là công việc. Nếu một chiếc xe mà ông chế tạo
bị hỏng sau khi mua được một tuần, người mua bực tức sẽ khởi
kiện cá nhân Jean. Nếu Jean đã vay 1.000 đồng vàng để lập xưởng
riêng và việc kinh doanh thất bại, ông sẽ phải trả nợ bằng cách bán
tài sản riêng của mình – nhà, bò, đất đai của ông. Ông thậm chí sẽ
phải bán con mình làm nô lệ. Nếu không thể trang trải các khoản nợ,
ông có thể bị nhà nước tống vào tù hoặc làm nô lệ cho các chủ nợ
của mình. Ông hoàn toàn chịu trách nhiệm, không có giới hạn, cho
mọi nghĩa vụ phát sinh bởi xưởng của mình.
Nếu được phép quay ngược thời gian, bạn có thể sẽ phải suy
nghĩ rất kĩ trước khi mở một doanh nghiệp riêng. Và quả thực tình
trạng pháp lý này không khuyến khích tinh thần kinh doanh. Mọi
người sợ khởi nghiệp và nhận về rủi ro kinh tế. Dường như không
đáng để liều khi mà cả gia đình có thể đi tới cái kết túng quẫn.
Đây là lý do khiến người ta bắt đầu cùng hình dung về sự tồn tại

của công ty trách nhiệm hữu hạn. Những công ty này hầu như hoạt
động độc lập một cách hợp pháp với những người lập ra chúng,
hoặc đầu tư tiền vào đó, hoặc quản lý chúng. Trong vài thế kỷ qua,
những công ty như vậy đã trở thành những tay chơi chính trên vũ
đài kinh tế, và trở nên quen thuộc đến mức chúng ta quên rằng
chúng chỉ hiện hữu trong trí tưởng tượng của mình. Tại Mỹ, thuật
ngữ chỉ công ty trách nhiệm hữu hạn là “Corporation”, khá mỉa mai,
vì thuật ngữ này bắt nguồn từ “corpus” (tiếng Latin nghĩa là cơ thể),
là thứ mà các công ty này thiếu. Dù chúng không hề có một cơ thể
thực sự, nhưng hệ thống pháp luật Mỹ vẫn đối xử với các công ty
này như những pháp nhân, như thể chúng là những con người bằng
xương bằng thịt.
Và đó cũng là điều mà hệ thống pháp luật Pháp đã thực thi vào
năm 1896, khi Armand Peugeot, người đã thừa hưởng từ cha mẹ
một cửa hàng kim loại chuyên sản xuất lò xo, cưa và xe đạp, quyết
định kinh doanh xe hơi. Nên ông đã thành lập một công ty trách
nhiệm hữu hạn. Ông đặt tên cho công ty theo tên mình, nhưng nó
độc lập với ông. Nếu một trong những chiếc xe hơi bị hỏng hóc,
người mua có thể kiện Peugeot, chứ không phải Armand Peugeot.
Nếu công ty đã vay hàng triệu franc và sau đó bị sụp đổ, Armand
Peugeot không mắc nợ dù chỉ 1 franc. Sau tất cả, khoản vay đã
được trao cho Peugeot, chứ không phải Armand Peugeot, một
Homo sapiens. Armand Peugeot đã chết năm 1915, còn công ty
Peugeot hiện vẫn còn sống và khỏe mạnh.
Chính xác bằng cách nào mà Armand Peugeot, một con người,

đã tạo nên Peugeot, một công ty? Rất giống với cách mà giới giáo
phẩm và phù thủy đã sáng tạo ra những vị thần và quỷ dữ trong suốt
lịch sử, và giống với cách mà hàng ngàn linh mục Pháp vẫn tạo ra
cơ thể của Chúa Jesus mỗi Chủ nhật tại nhà thờ giáo xứ. Tất cả đều
xoay quanh những câu chuyện kể, và thuyết phục mọi người tin vào
chúng. Trong trường hợp của các linh mục Pháp, câu chuyện quan
trọng về sự sống và cái chết của Chúa Jesus giống như lời kể của
Giáo hội Công giáo. Theo câu chuyện này, nếu một linh mục Công
giáo mặc áo lễ trịnh trọng nói những lời chính xác vào đúng thời
điểm, thì bánh mì và rượu vang thế tục sẽ biến thành thịt và máu
của Chúa. Các linh mục kêu lên “Hoc est Corpus meum!” (Tiếng
Latin nghĩa là “Đây là cơ thể của tôi”). Khi thấy các linh mục đã thực
hành chuẩn mực và cần mẫn mọi lễ nghi, hàng triệu người Pháp
Công giáo mộ đạo liền cư xử như thể Thiên Chúa thực sự tồn tại
trong bánh mì và rượu vang.
Trong trường hợp của Peugeot SA, điều quyết định chính là các
bộ luật của Pháp được Nghị viện Pháp thảo ra. Theo các nhà lập
pháp nước này, nếu một luật sư có chứng nhận hành nghề, tuân
theo mọi tập tục và nghi lễ cúng bái, đã viết tất cả bùa chú và lời thề
nguyền cần thiết trên một mảnh giấy trang trí đẹp, ký tên đóng dấu
vào cuối tài liệu, rồi hô biến – một công ty mới sẽ ra đời. Năm 1896,
khi Armand Peugeot muốn lập ra công ty của mình, ông đã trả tiền
cho một luật sư lo liệu mọi thủ tục thiêng liêng đó. Sau khi vị luật sư
đã thực hiện đúng mọi nghi lễ và công bố tất cả bùa chú và tuyên
thệ cần thiết, hàng triệu công dân Pháp biết đứng thẳng đã cư xử
như thể công ty Peugeot thực sự tồn tại.

Kể chuyện hiệu quả là không dễ. Khó khăn không chỉ ở việc kể
chuyện, mà còn ở việc thuyết phục người khác tin vào nó. Phần lớn
lịch sử xoay quanh câu hỏi này: làm thế nào để thuyết phục hàng
triệu người tin vào những câu chuyện nào đó về các vị thần, hoặc
các dân tộc, hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn? Song khi thành
công, nó mang lại cho Sapiens sức mạnh to lớn, vì nó cho phép
hàng triệu người lạ hợp tác và làm việc hướng tới các mục tiêu
chung. Hãy thử tưởng tượng, sẽ vất vả đến thế nào để lập ra các
quốc gia, các nhà thờ, các hệ thống pháp lý nếu chúng ta chỉ có thể
nói về những điều thực sự tồn tại, như sông, cây xanh và sư tử.
*
Theo năm tháng, con người đã thêu dệt nên một mạng lưới
những câu chuyện phức tạp khó tin. Trong mạng lưới này, hư cấu
kiểu như Peugeot không chỉ tồn tại mà còn tích lũy sức mạnh to lớn.
Những kiểu loại mà con người tạo ra thông qua mạng lưới các câu
chuyện này được biết đến trong giới học thuật là “hư cấu”, “cấu trúc
xã hội”, hoặc “thực tế tưởng tượng”. Một thực tế tưởng tượng không
phải là một lời nói dối. Tôi dối trá khi nói rằng có một con sư tử ở
gần sông dù tôi biết rất rõ rằng không có sư tử ở đó. Không có gì
đặc biệt về những lời nói dối. Những con khỉ Chlorocebus và tinh
tinh có thể nói dối. Ví dụ, một con khỉ Chlorocebus, sau khi quan sát
đã kêu “Cẩn thận! Sư tử!” khi không có con sư tử nào xung quanh.
Báo động này hoàn toàn có thể làm khiếp sợ con khỉ đồng bọn vừa
tìm thấy một quả chuối và khiến nó bỏ đi, để lại kẻ nói dối một mình
thó lấy phần thưởng cho bản thân.

Không giống như nói dối, một thực tế tưởng tượng là điều mà
mọi người đều tin vào, và chừng nào niềm tin cộng đồng này tồn tại,
thì chừng đó thực tế tưởng tượng còn thể hiện sức mạnh lên thế
giới. Người điêu khắc ở hang Stadel có thể chân thành tin vào sự
tồn tại của nhân sư như một linh thần giám hộ. Một số phù thủy là
lang băm, nhưng đa phần thành kính tin vào sự tồn tại của thần linh
và ma quỷ. Hầu hết các triệu phú thật sự tin vào sự tồn tại của tiền
và trách nhiệm hữu hạn của các công ty. Hầu hết các nhà hoạt động
nhân quyền thành thật tin vào sự tồn tại của các quyền con người.
Không ai nói dối khi vào năm 2011, Liên Hợp Quốc yêu cầu chính
phủ Libya tôn trọng các quyền con người của công dân, mặc dù kể
cả Liên Hợp Quốc, Libya và nhân quyền đều là những khái niệm bịa
đặt bắt nguồn từ trí tưởng tượng phong phú của chúng ta.
Kể từ Cách mạng Nhận thức, Sapiens đã sống trong một thực tế
kép. Một mặt là thực tế khách quan về các dòng sông, cây cối, sư
tử, và mặt khác là thực tế tưởng tượng của các vị thần, quốc gia,
công ty. Thời gian trôi qua, thực tế tưởng tượng này đã trở nên
mạnh mẽ hơn, do đó mà ngày nay chính sự tồn tại của các dòng
sông, cây cối và sư tử lại phụ thuộc vào sự chiếu cố của các thực
thể tưởng tượng này.
Bỏ qua bộ gen
Khả năng tạo ra một thực tế tưởng tượng bằng từ ngữ cho phép
vô số người lạ hợp tác hiệu quả. Nhưng nó còn làm được nhiều hơn
thế. Bởi con người hợp tác được trên quy mô lớn là nhờ vào những

huyền thoại, cách thức họ hợp tác có thể được thay đổi bằng cách
thay đổi những huyền thoại, qua việc kể những câu chuyện khác đi.
Trong những trường hợp thuận lợi, huyền thoại có thể thay đổi
nhanh chóng. Năm 1789, gần như chỉ qua một đêm, người dân
Pháp chuyển từ việc tin tưởng vào huyền thoại về quyền thiêng liêng
của các vị vua sang tin vào huyền thoại về chủ quyền của nhân dân.
Do đó, kể từ Cách mạng Nhận thức, Homo sapiens đã có thể điều
chỉnh nhanh chóng hành vi của mình phù hợp với nhu cầu thay đổi.
Điều này đã mở ra một làn cao tốc của tiến hoá văn hoá, vượt qua
những tắc nghẽn trong tiến hoá gen. Tăng tốc trên làn này, Homo
sapiens đã sớm vượt xa tất cả các loài người và động vật khác về
khả năng hợp tác của mình.
Hành vi của những loài động vật xã hội khác được xác định phần
lớn bởi các gen của chúng. ADN không phải là một nhà độc tài.
Hành vi của động vật cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường
và đặc điểm cá nhân. Tuy nhiên, trong một môi trường nhất định,
động vật cùng loài sẽ có xu hướng cư xử giống nhau. Những thay
đổi lớn trong hành vi xã hội không thể xảy ra một cách thông thường
nếu không có đột biến gen. Ví dụ, tinh tinh thường có khuynh hướng
di truyền để sống trong các nhóm phân tầng được điều hành bởi
một con đực alpha. Một loài rất gần với tinh tinh là tinh tinh lùn
thường sống trong các nhóm bình đẳng hơn bị chi phối bởi con cái.
Những tinh tinh cái nhìn chung không thể học được các bài học từ
họ hàng thân thiết là tinh tinh lùn để thiết lập một cuộc cách mạng
nữ quyền. Tinh tinh đực không thể tụ tập trong một hội đồng lập hiến
để bãi bỏ ngôi vị của con đực alpha, và tuyên bố rằng từ giờ trở đi

tất cả tinh tinh phải được đối xử bình đẳng. Những thay đổi lớn như
vậy trong hành vi sẽ chỉ xảy ra nếu có gì đó thay đổi trong ADN của
tinh tinh.
Với các lý do tương tự, con người cổ xưa đã không tiến hành
cuộc cách mạng nào. Theo những gì chúng ta biết, các thay đổi
trong mô hình xã hội, sự phát minh ra công nghệ mới, sự định cư
trong các môi trường sống xa lạ là kết quả của đột biến gen và áp
lực môi trường nhiều hơn là từ các phát kiến văn hoá. Thế nên phải
mất hàng trăm ngàn năm để con người thực hiện các bước trên. 2
triệu năm trước đây, các đột biến gen dẫn đến sự xuất hiện của một
loài người mới gọi là Homo erectus. Sự xuất hiện ấy đi kèm với việc
phát triển một công nghệ chế tác công cụ đá mới, giờ đây đã được
công nhận là một đặc điểm xác định của loài này. Và khi Homo
erectus không tiếp tục có những biến đổi gen, công cụ bằng đá của
họ vẫn chẳng thay đổi trong gần 2 triệu năm!
Ngược lại, kể từ Cách mạng Nhận thức, Sapiens đã có thể thay
đổi hành vi của họ một cách nhanh chóng, truyền lại hành vi mới cho
các thế hệ tương lai mà không cần bất kỳ sự thay đổi di truyền hoặc
môi trường nào. Ví dụ, hãy xem xét sự xuất hiện lặp đi lặp lại của
giới tinh hoa không có con cái, chẳng hạn các tăng lữ ở một số tôn
giáo và thái giám Trung Hoa. Sự tồn tại của giới tinh hoa này đi
ngược lại với các nguyên tắc cơ bản nhất của chọn lọc tự nhiên, kể
từ khi các thành viên chủ đạo của xã hội tự nguyện từ bỏ việc sinh
con. Trong khi đó, các tinh tinh đực alpha sử dụng quyền lực của
mình để quan hệ tình dục với càng nhiều con cái càng tốt – và do

vậy con đực đầu đàn có thể truyền giống với một tỉ lệ lớn cho thế hệ
sau của nó – còn các con đực alpha có tín ngưỡng thì nhịn hoàn
toàn quan hệ tình dục và có con. Sự kiêng khem này không phát
sinh từ điều kiện môi trường đặc biệt như sự khan hiếm thực phẩm
hoặc mong muốn của bạn tình tiềm năng. Nó cũng không phải là kết
quả của một số đột biến gen kỳ quặc.
Nói cách khác, trong khi các mô hình hành vi của con người cổ
xưa vẫn cố định trong hàng chục ngàn năm, thì Sapiens đã có thể
biến đổi cấu trúc xã hội của mình, bản chất của mối quan hệ giữa
các cá nhân, hoạt động kinh tế và một loạt các hành vi khác chỉ
trong vòng một hoặc hai thập kỷ. Hãy xem xét một cư dân Berlin,
sinh năm 1900 và sống đến 100 tuổi. Bà đã trải qua thời thơ ấu
trong Đế chế Hohenzollern của Wilhelm II; trưởng thành trong thời
Cộng hòa Weimar, Đức quốc xã và Đông Đức cộng sản; và bà đã
chết như một công dân của một nước Đức dân chủ và thống nhất.
Bà đã xoay xở để trở thành một phần của năm hệ thống chính trị xã
hội rất khác nhau, mặc dù ADN của bà không hề thay đổi.
Đây là chìa khoá để Sapiens thành công. Trong trận chiến một
chọi một, một Neanderthal có lẽ sẽ đánh bại một Sapiens. Nhưng
trong một xung đột hàng trăm người, các Neanderthal sẽ không có
cơ hội. Neanderthal có thể chia sẻ thông tin về nơi ở của sư tử,
nhưng có lẽ họ không thể nói và sửa lại những câu chuyện về các
thần linh của bộ lạc. Nếu không có khả năng sáng tác truyện hư cấu,
Neanderthal không thể hợp tác hiệu quả với số lượng lớn, cũng
không thể biến đổi hành vi xã hội của mình trước những thách thức

luôn thay đổi.
Dù chúng ta không thể đi sâu vào tâm trí của Neanderthal để
hiểu họ nghĩ gì, nhưng chúng ta có bằng chứng gián tiếp về các giới
hạn nhận thức của họ so với các đối thủ Sapiens. Các nhà khảo cổ
học khi khai quật địa điểm Sapiens sinh sống có tuổi 30.000 năm ở
trung tâm châu Âu, đôi khi thấy có vỏ sò đến từ các bờ biển Địa
Trung Hải và Đại Tây Dương. Trong mọi trường hợp, những vỏ sò
đó đã đi vào sâu trong lục địa thông qua thương mại đường dài giữa
các nhóm Sapiens khác nhau. Trong khi tại các địa điểm
Neanderthal sinh sống, không có bằng chứng nào về hoạt động
thương mại như thế. Mỗi nhóm còn sản xuất các công cụ riêng của
mình từ các nguyên liệu địa phương.
Một ví dụ khác đến từ Nam Thái Bình Dương. Các bầy Sapiens
sống trên đảo New Ireland, phía bắc New Guinea, sử dụng một loại
thủy tinh lấy từ núi lửa gọi là đá vỏ chai để chế tác các công cụ đặc
biệt cứng và sắc. Tuy nhiên, New Ireland không có trầm tích tự
nhiên của đá vỏ chai. Các xem xét trong phòng thí nghiệm cho thấy
rằng người cổ đại đã sử dụng loại đá được lấy từ các mỏ đá ở New
Britain, một hòn đảo cách đó 400 km. Một số cư dân của những hòn
đảo này phải là người đi biển lành nghề, trao đổi hàng hoá từ đảo
này sang đảo khác với khoảng cách khá xa.
Thương mại dường như là một hoạt động rất thực dụng, không
cần tới nền tảng tưởng tượng. Song thực tế là không có động vật
nào khác ngoài Sapiens tham gia vào thương mại, và mọi mạng lưới
thương mại của Sapiens mà chúng ta có bằng chứng chi tiết đều

dựa trên những hư cấu. Thương mại không thể tồn tại mà không có
sự tin tưởng, và rất khó khăn để tin tưởng người lạ. Mạng lưới
thương mại toàn cầu ngày nay được dựa trên sự tin tưởng của
chúng ta vào các thực thể hư cấu như đô-la, Ngân hàng Dự trữ Liên
bang, và các nhãn hiệu khởi thủy của các tập đoàn. Khi hai người xa
lạ trong xã hội bộ lạc muốn trao đổi, họ thường sẽ thiết lập sự tin
tưởng bằng cách kêu gọi một vị thần, tổ tiên thần thoại hay vật tổ
chung.
Nếu Sapiens cổ đại tin vào những điều tưởng tượng này để trao
đổi vỏ sò và đá vỏ chai, thì có lý do để cho rằng họ cũng có thể đã
trao đổi thông tin, do đó tạo ra một mạng lưới kiến thức dày đặc và
rộng hơn nhiều so với những gì mà Neanderthal và một số nhóm
người cổ đại khác có được.
Kĩ thuật cung cấp một minh họa cho những khác biệt này.
Neanderthal thường đi săn một mình hoặc thành các nhóm nhỏ. Trái
lại, Sapiens lại phát triển các kĩ thuật dựa trên sự hợp tác giữa hàng
chục cá nhân, và thậm chí có thể giữa các nhóm khác nhau. Một
phương pháp đặc biệt hiệu quả là bao vây toàn bộ một bầy thú,
chẳng hạn như ngựa hoang, rồi dồn chúng vào một hẻm núi hẹp,
nơi có thể dễ dàng giết chúng hàng loạt. Nếu kế hoạch suôn sẻ, các
nhóm có thể thu hoạch hàng tấn thịt, mỡ và da thú chỉ trong một
buổi chiều với nỗ lực tập thể, và tiêu thụ đống thực phẩm này trực
tiếp trong một cái lò lớn, hoặc phơi khô, xông khói, hoặc (ở vùng
Bắc cực) ướp đông chúng để sử dụng về sau. Giới khảo cổ học đã
phát hiện ra các địa điểm mà hằng năm toàn bộ đàn bò được xẻ thịt

theo những cách như vậy. Thậm chí một số nơi còn dựng lên các
hàng rào và chướng ngại vật, tạo ra những cái bẫy nhân tạo và bãi
giết mổ.
Chúng ta có thể giả định rằng Neanderthal đã không hài lòng khi
nhìn thấy các vùng đất săn bắt truyền thống của họ bị biến thành
những lò mổ do Sapiens kiểm soát. Tuy nhiên, nếu bạo lực nổ ra
giữa hai loài, thì số phận của Neanderthal không hơn những con
ngựa hoang. 50 Neanderthal phối hợp trong các mô hình truyền
thống và tĩnh tại không thể địch nổi 500 Sapiens linh hoạt và sáng
tạo. Và thậm chí nếu Sapiens thua ở trận đầu tiên, họ có thể nhanh
chóng tạo ra chiến thuật mới giúp mình giành chiến thắng trong lần
tiếp theo.
Điều gì xảy ra trong Cách mạng Nhận thức?
Khả năng mới

Hệ quả lâu dài

Khả năng truyền tải một lượng lớn
thông tin về thế giới xung quanh

Lập kế hoạch và thực hiện
các hành động phức tạp,

của Homo sapiens.

chẳng hạn như tránh sư tử và
săn bò rừng.

Khả năng truyền tải một lượng lớn
thông tin về các mối quan hệ xã hội
của Sapiens.

Các nhóm ngày một lớn hơn
và đoàn kết hơn, có thể lên
tới 150 thành viên.

Khả năng truyền tải thông tin về
những điều không thực sự tồn tại,
chẳng hạn các thần linh bộ tộc, các

a. Hợp tác giữa rất nhiều
người xa lạ.
b. Đổi mới nhanh chóng hành

dân tộc, các công ty trách nhiệm
hữu hạn, và nhân quyền.

vi xã hội.

Lịch sử và sinh học
Sự vô cùng đa dạng của những thực tế tưởng tượng mà Sapiens
đã sáng tạo ra, và sự đa dạng kéo theo của các mô hình hành vi, là
thành phần chính của những gì chúng ta gọi là “văn hoá”. Sau khi
xuất hiện, các nền văn hoá không bao giờ ngừng thay đổi và phát
triển, và chúng ta gọi những thay đổi không thể ngăn cản được là
“lịch sử”.
Theo đó, Cách mạng Nhận thức là thời điểm mà lịch sử tuyên bố
nó độc lập với sinh học. Cho đến khi xảy ra Cách mạng Nhận thức,
hành động của loài người đều thuộc về lĩnh vực sinh học, hoặc nếu
bạn thích hơn, thì đó là thời tiền sử (tôi có xu hướng tránh thuật ngữ
“thời tiền sử”, vì nó mang ý nghĩa sai lầm rằng kể cả trước Cách
mạng Nhận thức, con người đã có phạm trù của riêng mình). Từ
Cách mạng Nhận thức trở đi, câu chuyện lịch sử thay thế cho lý
thuyết sinh học là phương tiện chủ yếu của chúng ta trong việc giải
thích sự phát triển của Homo sapiens. Để hiểu được sự nổi lên của
Ki-tô giáo hay Cách mạng Pháp, chúng ta không thể chỉ tìm hiểu sự
tương tác của các gen, hoóc-môn và sinh vật. Còn cần phải tập
trung vào sự tương tác của các ý tưởng, hình ảnh và cả tưởng
tượng nữa.
Điều này không có nghĩa là Homo sapiens và văn hoá của con
người đã trở nên miễn nhiễm với các quy luật sinh học. Chúng ta

vẫn là những con vật, và khả năng thể chất, tình cảm và nhận thức
của chúng ta vẫn được định hình bởi ADN của chúng ta. Xã hội của
chúng ta được xây dựng từ những nền móng giống như
Neanderthal hoặc xã hội loài tinh tinh, và chúng ta càng đào sâu vào
những nền móng đó – cảm giác, cảm xúc, quan hệ gia đình – chúng
ta càng thấy ít sự khác biệt giữa mình và các loài vượn khác.
Tuy nhiên, sẽ sai lầm nếu chỉ tìm sự khác biệt ở cấp độ cá nhân
hoặc gia đình. Nếu so một với một, thậm chí 10 với 10, chúng ta
giống với tinh tinh đến mức bối rối. Sự khác biệt đáng kể bắt đầu
xuất hiện chỉ khi chúng ta vượt qua ngưỡng 150 cá nhân, và khi
chúng ta đạt 1.000-2.000 cá nhân, sự khác biệt là rất đáng kinh
ngạc. Nếu bạn cố gắng xếp hàng ngàn tinh tinh vào quảng trường
Thiên An Môn, phố Wall, Vatican hoặc trụ sở Liên Hợp Quốc, kết
quả sẽ rất hỗn loạn. Ngược lại, Sapiens thường xuyên tụ tập lên đến
hàng ngàn người ở những nơi như vậy. Cùng nhau, họ tạo ra các
mô hình trật tự – chẳng hạn như các mạng lưới thương mại, lễ hội
quần chúng và các thiết chế chính trị – những thứ mà họ không bao
giờ có thể tạo ra trong cô lập, Sự khác biệt thật sự giữa chúng ta và
tinh tinh là chất keo thần thoại dính kết các cá nhân, gia đình và
nhóm với số lượng lớn. Chất keo này đã làm cho chúng ta trở thành
chủ nhân của sự sáng tạo.
Tất nhiên, chúng ta cũng cần những kĩ năng khác, chẳng hạn
như khả năng chế tác và sử dụng công cụ. Song, việc tạo ra công
cụ chẳng có ý nghĩa nhiều, trừ khi nó được kết hợp với khả năng
hợp tác. Làm thế nào mà bây giờ chúng ta có tên lửa liên lục địa với

đầu đạn hạt nhân, trong khi 30.000 năm trước, chúng ta chỉ có gậy
với mũi nhọn bằng đá lửa? Về mặt sinh lý học, không có sự cải thiện
đáng kể nào trong khả năng tạo ra công cụ của chúng ta suốt
30.000 năm qua. Albert Einstein còn không khéo tay bằng một
người hái lượm cổ đại. Tuy nhiên, năng lực hợp tác với nhiều người
lạ của chúng ta đã được cải thiện đáng kể. Đá lửa mũi nhọn cổ đại
được làm ra trong vài phút bởi một người duy nhất, dựa trên sự tư
vấn và giúp đỡ của vài người bạn thân thiết. Việc sản xuất một đầu
đạn hạt nhân hiện đại đòi hỏi sự hợp tác của hàng triệu người lạ
trên khắp thế giới, từ những công nhân khai thác quặng uranium sâu
dưới lòng đất đến các nhà vật lý lý thuyết, những người viết các
công thức toán học dài ngoằng để mô tả sự tương tác của các hạt
hạ nguyên tử.*
Sau đây là tóm tắt mối quan hệ giữa sinh học và lịch sử sau
Cách mạng Nhận thức:
1. Sinh học thiết lập những thông số cơ bản cho hành vi và năng
lực của Homo sapiens. Toàn bộ lịch sử diễn ra trong phạm vi của
trường sinh học này.
2. Tuy nhiên, trường hoạt động lại vô cùng lớn, cho phép Sapiens
chơi nhiều trò đáng kinh ngạc. Nhờ vào khả năng sáng tạo ra những
điều hư cấu, Sapiens tạo nên ngày càng nhiều những trò chơi phức
tạp, mỗi thế hệ lại càng phát triển và trau chuốt chúng hơn nữa.
3. Do đó, để hiểu cách thức Sapiens cư xử, chúng ta phải mô tả
lịch sử phát triển của các hành động của họ. Nếu chỉ nói về những

giới hạn sinh học của chúng ta, sẽ giống như một bình luận viên
phát thanh thể thao theo dõi World Cup, cung cấp cho người nghe
một mô tả chi tiết về sân chơi, chứ không phải một lời giải thích về
những gì các cầu thủ đang làm.
Những trò nào mà tổ tiên Thời kỳ Đồ đá của chúng ta đã chơi
trong đấu trường của lịch sử? Theo như chúng ta biết, những người
điêu khắc nhân sư Stadel khoảng 30.000 năm trước đây đã có các
khả năng về thể chất, tình cảm và trí tuệ như chúng ta. Họ đã làm gì
khi thức dậy vào buổi sáng? Bữa sáng và bữa trưa của họ có gì? Xã
hội của họ thế nào? Họ có mối quan hệ một vợ một chồng và gia
đình hạt nhân không? Họ có các lễ hội, các nguyên tắc đạo đức, các
cuộc thi đấu thể thao và các nghi thức tôn giáo không? Họ có các
cuộc chiến tranh không? Các chương tiếp theo sẽ vén mở đằng sau
bức màn của các thời đại, khám phá đời sống trong khoảng thời
gian hàng ngàn năm từ Cách mạng Nhận thức đến Cách mạng
Nông nghiệp.

3
MỘT NGÀY TRONG ĐỜI ADAM VÀ EVE

Để hiểu được bản chất, lịch sử và tâm lý của mình, chúng ta
phải vào trong bộ óc của những tổ tiên săn bắt hái lượm. Trong gần
như toàn bộ lịch sử loài người, Sapiens sống sót bằng cách lang
thang kiếm ăn. 200 năm qua, ngày càng nhiều Sapiens kiếm sống
với tư cách người lao động thành thị và nhân viên công sở, và trước
đó 10.000 năm, đa phần Sapiens kiếm ăn bằng cách trồng trọt và
chăn nuôi, nhưng đó chỉ như cái chớp mắt so với hàng chục ngàn
năm tổ tiên chúng ta săn bắt và hái lượm.
Ngành tâm lý học tiến hoá đang hưng thịnh lập luận rằng nhiều
đặc điểm xã hội và tâm lý ngày nay của chúng ta đã được định hình
trong suốt thời kỳ tiền nông nghiệp kéo dài. Thậm chí ngày nay, các
học giả trong lĩnh vực này còn tuyên bố rằng bộ não và trí óc của
chúng ta đã thích nghi với một cuộc sống săn bắt và hái lượm. Thói
quen ăn uống, những xung đột và tình dục của chúng ta là kết quả
của cách thức mà bộ não săn bắt hái lượm tương tác với môi
trường hậu công nghiệp hiện tại, với các siêu đô thị, máy bay, điện
thoại và máy vi tính. Môi trường này mang lại cho chúng ta điều kiện
vật chất tốt hơn và sống thọ hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây, nhưng
lại thường làm cho chúng ta cảm thấy cô độc, chán nản và áp lực.

Để hiểu được tại sao, các nhà tâm lý học tiến hoá cho rằng chúng ta
cần phải đi sâu vào thế giới hái lượm đã định hình minh, một thế
giới vẫn còn tồn tại trong tiềm thức của mỗi người.
Tại sao, chẳng hạn như con người vốn yêu thích thực phẩm có
hàm lượng calo cao, không tốt cho cơ thể của họ? Các xã hội giàu
có ngày nay đang bị bệnh dịch béo phì hành hạ, và nó đang nhanh
chóng lan rộng ra các nước đang phát triển. Lý do khiến chúng ta ăn
lấy ăn để thực phẩm ngọt và bổ béo nhất có thể tìm được chẳng có
gì bí ẩn, nếu xem xét các thói quen ăn uống của tổ tiên xa xưa.
Trong các thảo nguyên và cánh rừng nơi họ cư ngụ, những đồ ngọt
có hàm lượng calo cao cực kỳ khan hiếm và thực phẩm nói chung
chỉ đủ dùng. 30.000 năm trước đây, một người kiếm ăn điển hình chỉ
có thể tiếp cận một loại thức ăn ngọt duy nhất – trái cây chín. Nếu
một phụ nữ Thời kỳ Đồ đá tìm thấy một cây sung trĩu quả, điều hợp
lý nhất nên làm là phải ăn nhiều nhất có thể ngay tại chỗ, trước khi
đám khỉ đầu chó gần đó vặt sạch quả trên cây. Bản năng ăn ngấu
nghiến các thực phẩm có lượng calo cao đã được đóng khung vào
gen của chúng ta. Giờ đây chúng ta có thể đang sống trong những
căn hộ cao tầng với tủ lạnh thừa mứa thực phẩm, nhưng ADN của
chúng ta vẫn nghĩ rằng chúng ta đang ở trong thảo nguyên. Đó là lý
do khiến cho chúng ta muốn ăn hết một cốc kem Ben & Jerry ngay
khi tìm thấy trong tủ lạnh và sau đó nó trôi tuột xuống họng cùng với
một cốc Cola lớn.
Lý thuyết “gen phàm ăn” này được chấp nhận rộng rãi. Các giả
thuyết khác vấp phải tranh cãi nhiều hơn. Ví dụ, một số nhà tâm lý

học tiến hoá cho rằng các bầy người cổ đại không được cấu tạo bởi
các gia đình hạt nhân, xoay quanh một đôi vợ chồng. Thay vào đó,
những người hái lượm sống trong các cộng đồng không có tư hữu,
không có mối quan hệ một vợ một chồng và thậm chí cả tình phụ tử.
Trong một bộ lạc như vậy, một nữ giới có thể có quan hệ tình dục và
hình thành liên kết mật thiết với một số nam giới (và nữ giới) cùng
lúc, và tất cả những người trưởng thành của bầy cùng hợp tác trong
việc nuôi dạy con cái. Vì không có nam giới nào biết chắc chắn đâu
là con mình, nên họ thể hiện mối quan tâm bình đẳng với mọi đứa
trẻ.
Một Cấu trúc xã hội như vậy chẳng phải là một điều không
tưởng. Nó đã được nghiên cứu khá chi tiết, đặc biệt là ở họ hàng
gần nhất của chúng ta, tinh tinh và tinh tinh lùn. Thậm chí còn có
một số nền văn hoá của con người ngày nay, trong đó thực hành
việc làm cha tập thể, ví dụ như thổ dân Barí ở châu Mỹ. Theo niềm
tin ở những xã hội kiểu này, một đứa trẻ không được sinh ra từ tinh
trùng của một nam giới duy nhất mà là từ sự tích tụ của nhiều tinh
trùng trong tử cung của nữ giới. Một người mẹ tốt sẽ quan hệ tình
dục cùng thời điểm với nhiều nam giới khác nhau, đặc biệt là khi cô
ta đang mang thai, do đó con của cô ta sẽ được thừa hưởng những
phẩm chất (và cả kĩ năng chăm sóc con cái) không chỉ đơn thuần từ
các thợ săn tốt nhất, mà từ người kể chuyện hay nhất, những chiến
binh mạnh nhất và những người tình chu đáo nhất. Nếu điều này
nghe có vẻ ngớ ngẩn, hãy nhớ rằng trước khi các nghiên cứu hiện
đại về phôi thai phát triển, người ta không có bằng chứng chắc chắn
rằng các em bé luôn được sinh ra bởi một người cha duy nhất hơn

là bởi nhiều người.
Những người ủng hộ giả thuyết về “cộng đồng cổ đại” này lập
luận rằng những sự không chung thủy thường xuyên là đặc trưng
của hôn nhân hiện đại, và tỉ lệ ly hôn cao, chưa kể những mặc cảm
tâm lý mà cả trẻ em và người lớn đều chịu ảnh hưởng, thường bắt
nguồn từ việc ép con người phải sống trong các gia đình hạt nhân
và có các mối quan hệ thủy chung, vốn không tương thích với phần
mềm sinh học của chúng ta.
Nhiều học giả đã cực lực bác bỏ lý thuyết này, nhấn mạnh rằng
cả hai đặc điểm một vợ một chồng và sự hình thành gia đình hạt
nhân là cốt lõi trong hành vi của con người. Mặc dù xã hội săn bắt
hái lượm cổ đại có xu hướng xã hội hoá hơn và bình đẳng hơn so
với các xã hội hiện đại, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng xã hội
đó vẫn bao gồm các tế bào riêng biệt, mỗi tế bào có chứa một cặp
vợ chồng ghen tuông và những đứa trẻ mà họ có chung với nhau.
Đây là lý do mà ngày nay các mối quan hệ một vợ một chồng và gia
đình hạt nhân là chuẩn mực trong hầu hết các nền văn hoá, tại sao
đàn ông và phụ nữ có xu hướng muốn sở hữu đối tác và con cái của
họ, và thậm chí tại sao trong một xã hội hiện đại như Bắc Triều Tiên
và Syria, quyền lực chính trị lại là cha truyền con nối.
Để giải quyết cuộc tranh cãi này và hiểu về đời sống tình dục, xã
hội và chính trị của con người, chúng ta cần phải tìm hiểu về điều
kiện sống của tổ tiên mình nhằm khám phá xem họ sống như thế
nào vào thời điểm từ Cách mạng Nhận thức cách đây 70.000 năm
tới sự khởi đầu Cách mạng Nông nghiệp cách đây khoảng 12.000

năm.
*
Thật không may, chúng ta không biết nhiều về cuộc sống phiêu
bạt kiếm ăn của tổ tiên mình. Cuộc tranh luận giữa hai trường phái
“cộng đồng cổ đại” và “một vợ một chồng chung thủy” dựa trên bằng
chứng mong manh. Chúng ta rõ ràng là không có tài liệu thành văn
nào về thời đại hái lượm, còn các bằng chứng khảo cổ thì chỉ bao
gồm chủ yếu các xương hoá thạch và các công cụ bằng đá. Các đồ
chế tác bằng vật liệu dễ hỏng hơn – như gỗ, tre hoặc da – chỉ còn
sót lại trong những điều kiện vô cùng hiếm hoi. Ấn tượng phổ biến
rằng con người thời kỳ tiền nông nghiệp sống trong thời đại chuyên
dùng đồ đá là một quan niệm sai lầm dựa trên thiên kiến khảo cổ
này. Thời kỳ Đồ đá nên được gọi chính xác hơn là Thời kỳ Đồ gỗ, vì
hầu hết các công cụ được sử dụng bởi người săn bắt hái lượm cổ
xưa được làm bằng gỗ.
Bất kỳ sự tái tạo nào về đời sống của người săn bắt hái lượm cổ
đại từ những di vật còn sót lại đều rất có vấn để. Một trong những
sự khác biệt rõ ràng nhất giữa các cư dân cổ đại với hậu duệ của
nền văn minh nông nghiệp và công nghiệp, là người cổ đại có rất ít
đồ tạo tác và chúng đóng một vai trò nhỏ trong cuộc sống của họ.
Trong suốt đời mình, một thành viên điển hình của một xã hội hiện
đại giàu sang có thể sở hữu hàng triệu đồ dùng – từ xe hơi, nhà ở
cho tới tã dùng một lần, thậm chí là hộp sữa. Hầu như không có
hoạt động, niềm tin, hoặc thậm chí là cảm xúc nào lại không được
kết nối thông qua những đồ vật do chúng ta tự chế tạo ra. Thói quen

ăn uống của chúng ta được hình thành bởi vô số đồ vật, từ thìa, ly
đến các phòng thí nghiệm kĩ thuật di truyền và các con tàu đi biển
khổng lồ. Trong giải trí, chúng ta sử dụng rất nhiều đồ chơi, từ thẻ
nhựa tới sân vận động 100.000 chỗ ngồi. Các mối quan hệ lãng mạn
và tình dục của chúng ta được trang bị đầy đủ bằng nhẫn, giường,
quần áo đẹp, đồ lót quyến rũ, bao cao su, nhà hàng thời trang, nhà
nghỉ giá rẻ, phòng chờ sân bay, hội trường đám cưới và các công ty
tiệc cưới. Tôn giáo mang sự linh thiêng vào đời sống chúng ta bằng
các nhà thờ Gothic, thánh đường Hồi giáo, đạo tràng Hindu, kinh
Torah, bánh xe cầu nguyện Tây Tạng, áo lễ linh mục, nến, hương,
cây Giáng sinh, thịt viên, bia mộ và các biểu tượng.
Chúng ta hầu như không nhận thấy sự tràn ngập của những vật
dụng này cho đến khi phải chuyển chúng đến một ngôi nhà mới.
Người hái lượm chuyển nhà mỗi tháng, mỗi tuần, và đôi khi thậm chí
mỗi ngày, mang theo bất cứ thứ gì họ có trên lưng. Không có công
ty chuyển nhà, xe tải, hoặc kể cả động vật thồ để chia sẻ gánh nặng.
Do đó, họ phải xoay xở với những đồ dùng thiết yếu nhất. Điều này
cũng hợp lý, bởi phần lớn đời sống tinh thần, tôn giáo và tình cảm
của họ diễn ra mà không cần sự trợ giúp của các đồ chế tác. Sau
100.000 năm nữa, một nhà khảo cổ học có thể ghép nối những
mảnh vụn với nhau thành một bức tranh hợp lý về niềm tin và nghi
lễ Hồi giáo từ vô số các đồ dùng được khai quật tại tàn tích thánh
đường. Nhưng chúng ta gần như vô vọng khi cố gắng tìm hiểu niềm
tin và nghi lễ của những người săn bắt hái lượm cổ đại. Và còn rất
nhiều tình huống khó xử tương tự mà một sử gia tương lai sẽ phải
đối mặt khi miêu tả đời sống xã hội của những thiếu niên sống ở thế

kỷ 21 chỉ dựa hoàn toàn trên thư từ viết tay còn sót lại – vì không có
hồ sơ lưu giữ những cuộc trò chuyện điện thoại, email, blog hay tin
nhắn.
Do đó, việc phụ thuộc vào những đồ chế tác sẽ không phản ánh
đúng cuộc sống săn bắt hái lượm cổ đại. Một cách để khắc phục
điều này là nhìn vào những xã hội săn bắt hái lượm hiện đại. Việc
này có thể được nghiên cứu trực tiếp bằng quan sát nhân học.
Nhưng có nhiều lý do hợp lý để phải rất cẩn thận trong việc ngoại
suy từ các xã hội hái lượm hiện đại tới xã hội cổ đại.
Thứ nhất, tất cả các xã hội săn bắt hái lượm còn sót lại đến ngày
nay đều bị ảnh hưởng bởi các xã hội nông nghiệp và công nghiệp
lân cận. Do đó, giả định rằng những gì đúng với họ thì cũng đúng
với hàng chục ngàn năm về trước là khá mạo hiểm.
Thứ hai, xã hội hái lượm hiện đại chỉ tồn tại chủ yếu ở những khu
vực có điều kiện khí hậu và địa hình khó khăn, khắc nghiệt, không
thích hợp cho nông nghiệp. Các xã hội, đã thích nghi với điều kiện
khắc nghiệt của những nơi như sa mạc Kalahari ở Nam Phi, cũng có
thể cung cấp một mô hình dễ gây hiểu nhầm cho sự hiểu biết về các
xã hội cổ đại ở những khu vực màu mỡ, như thung lũng sông
Dương Tử. Đặc biệt, mật độ dân số ở những nơi như sa mạc
Kalahari thấp hơn nhiều so với thung lũng sông Dương Tử thời cổ
đại, điều này rất có ý nghĩa với các câu hỏi quan trọng về quy mô và
cấu trúc của các bầy người và mối quan hệ giữa họ.
Thứ ba, đặc điểm đáng chú ý nhất của các xã hội săn bắt hái

lượm là sự khác biệt giữa xã hội này với xã hội kia. Chúng khác
nhau không chỉ giữa vùng này với vùng kia trên địa cầu, mà ngay cả
trong cùng khu vực. Một ví dụ điển hình là sự đa dạng rất lớn mà
dân định cư châu Âu đầu tiên đã tìm thấy trong các thổ dân châu Úc.
Ngay trước cuộc chinh phục của Anh, khoảng 300.000-700.000 cư
dân săn bắt hái lượm trên lục địa chia thành 200-600 bộ lạc, mỗi bộ
lạc lại được chia thành nhiều nhóm nhỏ hơn. Mỗi bộ lạc có ngôn
ngữ, tín ngưỡng, chuẩn mực và tập quán riêng. Họ sống quanh khu
vực bây giờ là Adelaide ở Nam Úc, với nhiều gia tộc phụ hệ, tính
dòng dõi theo phía người cha. Những gia tộc này liên kết với nhau
thành các bộ lạc dựa trên cơ sở lãnh thổ một cách chặt chẽ. Ngược
lại, một số bộ lạc ở Bắc Úc để cao tầm quan trọng của dòng dõi bên
mẹ, và bản sắc của một bộ lạc phụ thuộc vào vật tổ chứ không phải
là lãnh thổ nơi họ sinh sống.
Có lý khi cho rằng sự đa dạng sắc tộc và văn hoá giữa các bộ lạc
săn bắt hái lượm cổ đại khác cũng ấn tượng không kém, và rằng từ
5 tới 8 triệu người hái lượm, sống trên thế giới vào đêm trước của
Cách mạng Nông nghiệp, được chia thành hàng ngàn bộ lạc riêng
biệt với hàng ngàn ngôn ngữ và văn hoá khác nhau. Sau tất cả, điều
này là một trong những di sản chính của Cách mạng Nhận thức. Do
biết hư cấu, nên kể cả những người có cùng gen sống trong các
điều kiện sinh thái giống nhau cũng có thể tạo ra những thực tế
tưởng tượng rất khác nhau, trong đó thể hiện rõ nét các chuẩn mực
và giá trị khác nhau.
Ví dụ, có đủ mọi lý do để tin rằng một bầy người hái lượm, sống

cách đấy 30.000 năm tại nơi nay là Đại học Oxford, có thể nói một
ngôn ngữ khác với cư dân sống ở nơi nay là Đại học Cambridge.
Bầy này có thể hiếu chiến trong khi bầy kia lại thích hòa bình. Có lẽ
bấy ở Cambridge mang tính chất cộng đồng nhiều hơn, trong khi
bầy ở Oxford lại dựa trên gia đình hạt nhân. Dân Cambridge có thể
đã dành nhiều giờ để khắc tượng gỗ linh thần giám hộ của họ, trong
khi dân Oxford có thể đã tôn thờ bằng những điệu nhảy múa. Dân
Cambridge có lẽ tin vào thuyết luân hồi, trong khi dân Oxford lại coi
là nhảm nhí. Trong xã hội này các mối quan hệ tình dục đồng tính có
thể được chấp nhận, trong khi ở xã hội kia thì điều này lại là cấm kị.
Nói cách khác, mặc dù các quan sát nhân học về những người
hái lượm hiện đại có thể giúp chúng ta hiểu phần nào về các khả
năng có thể có ở những người hái lượm cổ xưa, bên cạnh chân trời
của các khả năng khác mà chúng ta hầu như không quan sát được.*
Các cuộc tranh luận sôi nổi về “lối sống tự nhiên” của Homo sapiens
lại bỏ lỡ điểm chính yếu. Kể từ Cách mạng Nhận thức, chưa từng có
lối sống tự nhiên nào là duy nhất với Sapiens. Chỉ có những lựa
chọn văn hoá từ một bảng màu rối rắm của những khả năng có thể
xảy ra.
Nguồn gốc xã hội giàu có
Tuy nhiên, chúng ta có thể khái quát được những gì về thế giới
thời kỳ tiền nông nghiệp? Dường như có thể tự tin nói rằng đại đa số
người dân sống trong các bầy nhỏ với số lượng vài chục hoặc tối đa
vài trăm cá nhân, và tất cả họ đều là con người. Điểm này rất đáng

lưu ý vì nó không hẳn là hiển nhiên. Hầu hết các thành viên của xã
hội nông nghiệp và công nghiệp là các động vật thuần hoá. Tất
nhiên là chúng không thể bình đẳng với ông chủ của mình, nhưng
chúng cũng là những thành viên như nhau. Ngày nay, xã hội New
Zealand có 4,5 triệu Sapiens và 50 triệu con cừu.
Chỉ có một ngoại lệ với quy luật chung này: loài chó. Chó là con
vật đầu tiên được Homo sapiens thuần hoá, và điều này xảy ra trước
Cách mạng Nông nghiệp. Các chuyên gia không nhất trí về thời
điểm chính xác, nhưng chúng ta có bằng chứng không thể chối cãi
về loài chó đã được thuần hoá cách đây khoảng 15.000 năm. Chúng
có thể đã sống cùng con người sớm hơn cả mốc này hàng ngàn
năm.
Loài chó được dùng để đi săn và chiến đấu, để báo động thú dữ
và những kẻ đột nhập. Qua nhiều thế hệ, hai loài đã đồng tiến hoá
để có thể giao tiếp tốt với nhau. Con chó nào chú ý nhất đến những
nhu cầu và cảm giác của con người sẽ được quan tâm hơn, được
ăn tốt hơn, và có nhiều khả năng sống sót hơn. Đồng thời, những
con chó cũng học được cách lôi kéo con người vì nhu cầu của riêng
chúng. Một mối liên kết kéo dài 15.000 năm đã mang lại sự thấu
hiểu và cảm tình sâu sắc hơn giữa người và chó hơn bất cứ loài
động vật khác. Trong một số trường hợp, những con chó chết đi còn
được chôn cất một cách trang trọng, giống như người.
Các thành viên trong một bầy biết nhau rất rõ, và trong suốt cuộc
đời, quanh họ là bạn bè và người thân. Sự cô đơn và riêng tư là rất
hiếm hoi. Các bầy lân cận có thể cạnh tranh nguồn tài nguyên và

thậm chí là đánh nhau, nhưng họ cũng có thể có mối quan hệ thân
thiện. Họ trao đổi các thành viên, đi săn cùng nhau, trao đổi những
đồ quý hiếm đắt tiền, củng cố liên minh chính trị và tổ chức các ngày
lễ tôn giáo. Sự hợp tác này là một trong những đặc trưng quan trọng
của Homo sapiens, và đem lại lợi thế cho họ so với những loài
người khác. Đôi khi quan hệ với các bầy lân cận chặt chẽ tới mức
đủ để họ hợp thành một bộ tộc, chia sẻ một ngôn ngữ chung, những
huyền thoại chung, các chuẩn mực và giá trị chung.
Song, chúng ta không nên đánh giá quá cao tầm quan trọng của
các mối quan hệ bên ngoài như vậy. Ngay cả nếu xảy ra khủng
hoảng, các bộ lạc láng giềng vẫn có thể xích lại gần nhau hơn, và
cho dù thỉnh thoảng họ cũng tụ tập để đi săn hoặc ăn mừng với
nhau, họ vẫn dành phần lớn thời gian của mình cho sự hoàn toàn
riêng tư và độc lập. Giao dịch chủ yếu giới hạn ở những mặt hàng
đáng giá như vỏ sò, hổ phách và bột màu. Không có bằng chứng
cho thấy những người này đã giao dịch các loại hàng hoá thiết yếu
như trái cây và thịt, hoặc sự tồn tại của bầy này phụ thuộc vào việc
thu nhận vật phẩm từ những bầy khác. Quan hệ chính trị xã hội
cũng chỉ diễn ra lẻ tẻ. Bộ lạc không phải là một khuôn mẫu chính trị
thường trực, và dù có những địa điểm gặp mặt theo mùa, nhưng họ
cũng không có các thị trấn hoặc thể chế cố định. Một người bình
thường có thể sống nhiều tháng mà không nhìn hoặc nghe thấy một
người không thuộc bầy mình, và trong suốt cuộc đời anh ta tiếp xúc
với không quá vài trăm người. Quần thể Sapiens trải rộng lác đác
trên những vùng lãnh thổ rộng lớn. Trước Cách mạng Nông nghiệp,
dân số loài người còn nhỏ hơn cả dân số của Cairo ngày nay.

Hình 6. Con vật nuôi đầu tiên? Một ngôi mộ 12.000 năm tuổi được tìm thấy ở phía Bắc Israel
(bảo tàng Kibbutz Ma’ayan Baruch). Trong đó có bộ xương của một phụ nữ 50 tuổi, cạnh đó là
một con chó con (góc trên bên phải). Con chó được chôn gần đầu của người này. Bàn tay trái
của cô đặt cạnh con chó như để biểu thị một kết nối cảm xúc. Tất nhiên, cũng có những cách
giải thích khác. Ví dụ, có lẽ con chó là món quà cho người gác cổng ở thế giới bên kia.

Hầu hết các bầy Sapiens sống lang bạt, di chuyển từ nơi này đến
nơi khác để tìm kiếm thức ăn. Sự di chuyển của họ bị ảnh hưởng
bởi sự đổi mùa, sự di cư hằng năm của động vật và các chu kỳ sinh
trưởng của thực vật. Họ thường qua lại trên vùng lãnh thổ của mình
với diện tích từ vài chục tới hàng trăm cây số vuông.
Thỉnh thoảng, các bầy lang thang ra bên ngoài và khám phá
những vùng đất mới, đôi khi do thiên tai, xung đột bạo lực, áp lực
dân số hay bởi sáng kiến của một thủ lĩnh uy tín. Những chuyến
lang thang này chính là động cơ khiến con người lan rộng ra toàn
thế giới. Nếu một bộ lạc hái lượm cứ mỗi 40 năm lại chia nhóm, và

nhóm tách ra di cư đến một lãnh thổ mới cách 100 km về phía đông,
thì chỉ trong khoảng 10.000 năm, con người sẽ định cư khắp từ
Đông Phi tới Trung Hoa.
Trong một số trường hợp đặc biệt, khi nguồn thức ăn thực sự
phong phú, các bộ lạc định cứ trong suốt mùa và thậm chí là vĩnh
viễn. Kĩ thuật phơi khô, hun khói và ướp đông thực phẩm cũng khiến
quá trình định cư lâu dài hơn. Quan trọng nhất, dọc các vùng sông
biển giàu thủy sản và chim nước, con người lập những làng chài
vĩnh viễn - các khu định cư lâu dài đầu tiên trong lịch sử, rất lâu
trước Cách mạng Nông nghiệp. Làng chài có thể đã xuất hiện trên
những bờ biển của một số hòn đảo Indonesia rất sớm, vào khoảng
45.000 năm trước đây. Đây có thể là bàn đạp để từ đó Homo
sapiens thực hiện cuộc vượt đại dương đầu tiên của mình: xâm
chiếm lục địa châu Úc.
*
Trong hầu hết các môi trường sống, các bầy Sapiens tự kiếm ăn
bằng những cách linh hoạt và cơ hội. Họ đào tổ bắt mối, hái quả,
đào rễ cây, bẫy thỏ, săn